Yillik hisobot - 2002

2002 yilda O'zbekiston Respublikasi iq'tisodiyoti

Milliy bank faoliyati 2002 yilda O'zbekiston Respublikasining ko'pgina makroiq'tisodiy ko'rsatkichlari barq'aror o'sgan, bank va moliya sho''basi taraq'q'iyotida katta muvaffaq'iyatlarga e'rishilgan, aholi turmush darazhasi yaxshilangan sharoitda amalga oshdi.

2002 yil mamlakat taraq'q'iyotida iq'tisodiyotni isloh q'ilishning navbatdagi bosq'ichi, mustaq'il va e'rkin davlat, demkoratik zhamiyat q'urilishi bilan nishonlandi.

Mamlakatning yalpi ichki mahsuloti - 4,2%, sanoat ishlab chiq'arishi hazhmi - 8,5%, q'ishloq' xo'zhalik mahsuloti - 6,1%, iste'mol mollari ishlab chiq'arish - 11,8% oshdi.

Iq'tisodiyotga, e'ng avvalo real sho'baning bazaviy tarmoq'lariga sarmoya kelishining o'sishi O'zbekiston iq'tisodiyotini rivozhlantirishning e'ng muhim omili bo'ldi. Mamlakat investitsiya iq'limining yaxshilanishi investitsiya hazhmining 3,8% oshishiga ko'maklashdi, vaholonki ularning 20%ini xorizhiy investorlar sarmoyasi tashkil e'tdi.
Yuksak texnlogiyalarga va raq'obatbardosh mahsulotlar ishlab chiq'arishga asoslangan korxonalar foydalanishga topshirildi.

Pul kredit siyosati muvaffaq'iyatli yuritilishi natizhasida pulning q'adrsizlanishi yiliga 18% q'isq'ardi. Izhtimoiy sohada ham izhobiy natizhalarga e'rishildi: o'rtacha oylik ish haq'i 47% oshdi. Natizhada aholi zhomboshiga yalpi daromad 1,4 barobar, real daromadlar 12,6% ko'paydi.

Tashq'i savdo oborotining 276,4 mln. AQ'Sh dollarini tashkil e'tgan izhobiy sal'dosi, shak-shubhasiz 2002 yilning izhobiy natizhalari orasidan o'rin oldi.

2002 yilda korxonalarni aktsiyalashtirish zharayoni davom e'ttirildi. Q'ariyb ikki ming korxona o'zining mulkchilik shaklini o'zgartirdi. Hozir iq'tisodiyotning nodavlat sho'basi ulushiga yalpi ichki mahsulotning 73,3%i to'g'ri keladi, vaholonki YAIMning 35%i xususiy sektorda ishlab chiq'arilgan.

Xususiy investorlarning fond bozoridagi operatsiyalarga q'iziq'ishi kuchaydi.

O'zbekistonning yosh iq'tisodiyotini sog'lomlashtirish garovi bo'lgan kichik va o'rta biznesni rivozhlantirishga, ilgarigidek, katta o'rin berilmoq'da. 2002 yilda hammasi bo'lib 38 mingta kichik va o'rta biznes korxonasi yaratilgan bo'lib, hozirgi kunda ular soni 240 mingtaga etdi. Tizhorat banklarining faoliyati xususiy sho''bani rivozhlantirishda hal q'iluvchi o'rinni e'gallaganligiga shubha yo'q'. Banklar tomonidan kichik va o'rta biznes korxonalariga berilgan kreditlar hazhmi 2001 yildagiga nisbatan 30% ko'payib, q'ariyb 265 mlrd. so'mni tashkil e'tdi. O'zbekistonning kichik va o'rta biznesni q'o'llab-q'uvvatlash sohasida xalq'aro moliyaviy sheriklar bilan hamkorligi bunda muhim ahamiyatga e'ga bo'ldi.

O'tgan yil mobaynida O'zbekiston bank tizimi yanada mustahkamlanib, zhadal rivozhlanib bormoq'da. Tizhorat banklarining zhamlama kapitali 43%, ularning zhamlama aktivlari summasi uchdan bir barobar o'sib, bankning moliyaviy barq'arorligi va likvidliligi oshdi.

2002 yilda valyuta bozorini yanada e'rkinlashtirish borasida kompleks chora-tadbirlar amalga oshirildi. Valyuta kursi unifikatsiyalandi, banklar valyuta almashuv operatsiyalarini amalga oshirish masalalarida to'la mustaq'il bo'ldilar.

Respublika Hukumati tomonidan 2003 yilda iq'tisodiyotni rivozhlantirishning q'uyidagi ustuvor yo'nalishlari belgilandi:

	mamlakat iq'tisodiy turmushida xususiy sho''ba rolini oshirish;
	xususiylashtirilgan korxonalar ustav sarmoyasida davlat ulushini q'isq'artirish, aktsiyador korxonalarni boshq'arishda aktsiyadorlar rolini kuchaytirish;
	q'ishloq'da bozor munosabatlarini yanada zhoriy e'tish;
	barq'aror balanslangan iq'tisodiy o'sishni ta'minlash, q'attiq'q'o'l pul-kredit siyosatini yuritish, pul q'adrsizlanishi darazhasini keskin q'isq'artirish, milliy valyuta barq'arorligini ta'minlash;
	valyuta bozorini yanada e'rkinlashtirish, zhoriy operatsiyalar hisobvaraq'lari bo'yicha milliy valyutaning konvertatsiyalanishini ta'minlash;
	kadrlar tayyorlash milliy dasturini bundan buyon ham amalga oshirish, zhamiyat taraq'q'iyotining e'ng muhim sharti sifatida ishchi kadrlarni q'ayta tayorlash va ular malakasini oshirish, ular kasbmahoratining o'sishini rag'batlantirish yuzasidan yaxlit tizimni yaratish.

2002 yilda Bank

Respublika bank tizimi zhami aktivlarining katta q'ismiga e'ga bo'lgan O'zbekiston Respublikasi Tashq'i iq'tisodiy faoliyat milliy bankining rivozhlanishi respublika bank sho''basi umumiy faol rivozhlanayotgan va banklararo raq'obatchilik kuchayayotgan bir paytda davlat iq'tisodiyotida sodir bo'layotgan umumiy zharayonlarni yaq'q'ol aks e'ttirmoq'da.

Tarixan shunday bo'ldiki, Bank asosiy funktsiyalarini bazhara borib, iq'tisodiyotni q'ayta tuzish bilan bog'liq' bo'lgan loyihalarning asosiy q'ismini moliyalashtirmoq'da. Bank etakchi xalq'aro moliyaviy tashkilotlar va xorizhiy tizhorat banklaridan q'arzlarni zhalb e'ta borib, kichik va o'rta biznesni ayniq'sa xorizhiy texnologiyalar va nou-xaularni moliyalashda asosiy kreditorga aylangan.

O'tgan yilda Bank balansi tuzilishi va kredit investitsiyalari hajmi ko'zdan kechirilganida mazkur biznes turi Milliy bank uchun etakchi o'rinni e'gallayotganligi ko'rinadi.

Ayni paytda aholining ko'plab q'ismini faol biznesga va xususiy tadbirkorlikni rivozhlantirishga zhalb e'tish, aholi farovonligining va bank sho'basiga bo'lgan ishonchning o'sishi bank kredit portfeli tuzilishigagina e'mas, balki resurs bazasi strukturasiga ham ta'sir e'tadi. Kredit portfeli strukturasida ham resurs bazasida ham xususiy tadbirkorlar va xususiy omonatchilar - zhismoniy shaxslar guruhi zimmasiga to'g'ri keladigan ulush oshadi.

Ayni paytda aholining ko'plab q'ismini faol biznesga va xususiy tadbirkorlikni rivozhlantirishga zhalb e'tish, aholi farovonligining va bank sho'basiga bo'lgan ishonchning o'sishi bank kredit portfeli tuzilishigagina e'mas, balki resurs bazasi strukturasiga ham ta'sir e'tadi. Kredit portfeli strukturasida ham resurs bazasida ham xususiy tadbirkorlar va xususiy omonatchilar - zhismoniy shaxslar guruhi zimmasiga to'g'ri keladigan ulush oshadi.

	iq'tisodiyotni yanada e'rkinlashtirish, shu zhumladan zhoriy savdo operatsiyalari bo'yicha milliy valyutaning xorizhiy valyutaga to'la e'rkin konvertatsiyalanishi;
	valyuta ayirboshlash operatsiyalariga doir kurslarni unifikatsiyalash va bozordagi talab hamda e'htiyozhni belgilovchi milliy valyutaning e'rkin kursiga o'tish;
	tashq'i savdo q'oidalarini e'rkinlashtirish;
	O'zbekiston Respublikasi valyuta zaxiralarini boshq'arishni Markaziy bankka berishga doir mazhburiyatlar.

Bunda Respublika valyuta zaxiralarining o'tkazilishi, Bank tomonidan bank tizhorat operatsiyalari va davlat zaxiralarini konservativ va alohida boshq'arish tamoyillari q'abul q'ilinganligini hisobga olganda, balansning miq'dor ko'rsatkichlarinigina o'zgartirganini ta'kidlab o'tish zarur.

Milliy valyuta kursining o'zgartirilishi va uning barcha operatsiyalar turlari uchun unifikatsiyalanishi bank balansigagina e'mas (bank balansi kursga ta'sir e'tish e'vaziga uning xorizhiy valyutadagi e'kvivalentini baholashda 10 mln. AQ'Sh dollarini yo'q'otdi), balki bank aktivlarining sifat zhihatidan o'zgarishiga ko'proq' ta'sir ko'rsatdi. Shu munosabat bilan xatarlarni boshq'arish siyosatiga bank tomonidan o'zgartishlar kiritildi. Bu o'zgartishlar e'ng avvalo chora-tadbirlar butun kompleksining kuchaytirilishini va makroiq'tisodiyotni, bozorni rivozhlantirishning oldindan belgilanayotgan turli modellaridan va muayyan q'arz oluvchilarning moliyaviy ahvolidan kelib chiq'q'an holda, e'htimol tutilgan yo'q'otishlarning oldini oluvchi va minimallashtiruvchi vositalardan bank amaliyotida foydalanishni kengaytirishni ko'zda tutadi.

O'zmilliybank balansining asosiy ko'rsatkichlari

Balans summasi milliy valyuta nominalida o'tgan yildagiga nisbatan 37% o'sib, 310 mlrd. so'mni tashkil e'tdi. Hisobot yili milliy valyutadagi operatsiyalar va omonatlar ancha ko'payganligi bilan azhralib turdi, bu e'sa O'zbekiston ichki bozorida amaliy faollik o'sganligini, shuningdek korxonalarning ishchi kapitali va moliyaviy ahvoli tiklanganligini aks e'ttirdi.

Shu bilan bir vaq'tda zhamlama balans AQ'Sh dollaridagi e'kvivalentda pasaydi (bank tuzilmasida q'at'iy konvertatsiyalanadigan xorizhiy valyutadagi aktivlar 80%dan ortiq'ni e'gallaganligi munosabati bilan balans AQ'Sh dollarida hisob-kitob q'ilinadi), bu, birinchidan, davlat valyuta zaxiralari O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankiga boshq'arish uchun berilganligi, ikkinchidan kursning pasayishi milliy valyutadagi aktivlarga ta'sir e'tganligi bilan bog'liq'. Bankning xorizhiy valyutadagi tizhorat aktivlari hazhmi o'zgarmadi.

Xatarlarni boshq'arish siyosatini amalga oshirish oq'ibatida Milliy bank 2002 yilni salbiy moliyaviy natizha bilan yakunladi. 2002 yilda bank kreditlar q'aytarilmasligi xatari uchun zaxiralarga chegirmalarni ko'paytirdi va q'iymati pasaytirilgan aktivlarga daromadlarni hisoblab chiq'armaslik o'ta q'attiq'q'o'l siyosatini e''tiborga olib, aktivlarni boshq'ardi. Ushbu zaxiralar zhoriy daromad va bankning o'tgan yillardagi taq'simlanmagan daromadi hisobidan shakllantirildi.

Bunda Milliy bank doimo sarmoya zhihatidan etarli darazhada mustahkam bo'lib kelganligini ta'kidlash zarur.

Sarmoya etarliligi ko'rsatkichining o'zgarish dinamikasi (BIS)

Bunga O'zbekiston Respublikasi Hukumati bank daromadlarini kapitallashtirib, dividendlar ko'rinishida olib q'o'ymaganligi tufayli e'rishildi.

KORPORATIV BANK

Bugungi kunda Milliy bankning korporativ biznesi keng tarmoq'li murakkab tizim bo'lib, yuzdan ortiq' bank mahsulotlari va ko'plab moliyaviy sxemalarni o'z ichiga oladi, bu e'sa barcha toifadagi korporativ mizhozlar e'htiyozhini q'ondirish imkonini beradi.

Milliy bank korporativ mizhozlarining umumiy soni 2002 yil mobaynida 17%dan ortiq' ko'paydi, ularning asosiy ulushi xususiy, kichik va o'rta biznes korxonalariga to'g'ri keladi; umumiy bazada ularning ulushi 60%dan ziyoddir.

Q'ayishq'oq' tarif va kredit siyosatining q'o'llanilishi pul oq'imlari harakatining o'zaro manfaatli sxemasi ishlab chiq'ilishi, turli bank vositalaridan foydalanish Milliy bankning barcha hududiy tarmoq'larida yangi mizhozlar sonini ko'paytirish imkonini berdi. Masalan, Bankning hududiy bo'limlarida ular soni 19,3% ko'payib, shu tariq'a Bank hududiy bo'limlarining mizhozlar bazasi ulushi 77,7%dan 79,1%ga ko'paydi.

Korporativ bank strategiyasi mizhozlar turli guruhlarining e'htiyozhlarini q'ondirishga q'aratilgan.

Birinchidan, bu kon q'azish va q'ayta ishlash, metallurgiya, shuningdek q'immatbaho metallar, mashinasozlik, havo, temir yo'l va avtomobil' transporti, telekommunikatsiyalar, to'q'imachilik sanoati, kimyo sanoati va mineral o'g'itlar ishlab chiq'arishi, turizm tarmog'i va u bilan bog'liq' xizmatlar (mehmonxona kompleksi, kommunikatsiyalar) singari tarmoq'larning yirik korporativ mizhozlaridir. Mizhozlarning ana shu guruhi manfaatlari xalq'aro hisob-kitoblarni, investitsiya kreditlarini, keyingi vaq'tlarda e'sa fond bozori mahsulotlarini, xususiylashtirish masalalari va shu bilan bog'liq' bo'lgan aktsiyadorlashtirish hamda moliyaviy sog'lomlashtirish masalalarini o'z ichiga oladi.

Maxsus xizmat turlari ishlab chiq'ilayotgan korporativ mizhozlarning boshq'a guruhi kichik va o'rta biznes korxonalari bo'lib, xususiy kapital uning negizidir. Respublikada kichik va o'rta biznesni rivozhlantirishga alohida e''tibor q'aratilayotganligini hisobga olib, O'zmilliybank mizhozlarning ana shu guruhi uchun taq'dim e'tiladigan xizmatlar ko'lamini doimo takomillashtirib bormoq'da. Bu bankni q'ayta tuzish zharayoniga ham o'z ta'sirini ko'rsatmoq'da: masalan, 2002 yilda kichik va o'rta biznes bo'linmasi alohida Bosh boshq'armaga aylantirildi.

Ham xorizhiy ham Respublikadagi vakil banklar mizhozlarning alohida guruhidir. Bunda O'zbekistondagi xorizhiy sheriklarning xususiy manfaatlarini belgilash va q'oniq'tirish, ayni paytda O'zbekistonning, mizhozlar va mahalliy vakil banklarning xalq'aro maydondagi manfaatlarini himoya q'ilish asosiy strategiyadir.

Xususiy menezherlar tizimini ishlab chiq'ish va har bir mizhozga uning manfaatidan kelib chiq'q'an holda alohida munosabatda bo'lish, kompleks xizmatlarni ishlab chiq'ishga novatorlarcha yondashish Milliy bankni muntazam kengayib borayotgan mizhozlar bazasi bilan ta'minlash imkonini beradi va shu tariq'a uni bank xizmatlari bozorida raq'obatbardosh q'iladi.

Kredit faoliyati

Bank kredit portfeli strukturasi Respublikaning ustuvor tarmoq'larni rivozhlantirishga q'aratilgan siyosatini aks e'ttiradi. Milliy bank O'zbekistonda iq'tisodiy islohotlarning barcha bosq'ichlari davomida ayni shu siyosatga amal q'ilib kelmoq'da.

1-bosq'ichda yoq'ilg'i-e'nergetika va oziq'-ovq'at mustaq'illigiga e'rishildi. 2-bosq'ichda mavzhud tarmoq'larning modernizatsiyalanishi bilan bir q'atorda yangi ishlab chiq'arishlarning (avtomobilsozlik), import o'rnini bosuvchi ishlab chiq'arishlarning yaratilishi ustuvor o'rinni e'galladi.

Hozirgi vaq'tda ichki iste'mol bozorini mahalliy xom ashyo resurslarini q'ayta ishlashga asoslangan tovarlar bilan to'ldirish va yuksak darazhada tayyor mahsulotlar ishlab chiq'arish masalalariga alohida e''tibor berilmoq'da.

Bu sohada Milliy bank kredit siyosatini izchillik bilan amalga oshirmoq'da. Kredit portfelining tarmoq' strukturasi q'uyidagi ko'rinishga e'ga:

Kredit portfeli hazhmi 2002 yilda 45,0% ko'payib, 2003 yil 1 yanvar' holatiga ko'ra 2 219,9 mlrd. so'mni (2,3 mlrd. AQ'Sh dollari e'kvivalentida) tashkil e'tdi. Kredit portfelining asosiy ulushi o'rta va uzoq' muddatli kreditlardan tashkil topgan bo'lib, ularning salmog'i 84,3%ni tashkil e'tdi (2002 yil 1 yanvarda - 87,9%).

Xorizhiy banklarning q'ayta moliyalashtirilgan mablag'lari xorizhiy valyutada kreditlash manbaalarining 74,4%ini, bankning o'z mablag'lari - 25,6%ni tashkil e'tdi. Milliy valyutada kreditlash manbalarining 63,5%ini bankning o'z mablag'lari va 36,5%ini zhalb e'tilgan maq'sadli resurslar tashkil e'tdi.

O'tgan yilda bozor islohotlarini chuq'urlashtirish, valyuta bozorini e'rkinlashtirish umumiy zharayonlarini amalga oshirib, Bank kredit xatarlarini boshq'arish siyosatini, kredit portfeli sifatini va q'arz oluvchilar reytingini baholash tizimini kuchaytirdi. Shundan kelib chiq'q'an holda bank kreditlarining q'aytarilmasligi xatari uchun shakllantirilgan zaxiralarga chegirmalar me'yorlarini ko'paytirdi. Ular xorizhiy valyutadagi kreditlar bo'yicha xorizhiy valyutadagi kreditlar portfelining 4,0%ini, milliy valyutadagi kreditlar portfelining 6,5%ini tashkil e'tdi.

Bunda oldindan azhratilgan kreditlar monitoringiga alohida e''tibor kuchaytirildi. Monitoringning asosiy maq'sadi xatarlarning oldini olish va ular bilan bog'liq' bo'lgan yo'q'otishlarni minimallashtirishdan iboratdir. Bankda ana shu maq'sadlarda Kredit xatarlari bosh boshq'armasi tuzilgan bo'lib, kredit portfeli sifatini monitoring ko'rigidan o'tkazish va nazorat q'ilish funktsiyalari uning zimmasiga yuklanadi.

Loyihalarni moliyalash

Milliy bank tashkil e'tilgan dastlabki yillardanoq' iq'tisodiyotni q'ayta tuzishga q'aratilgan turli loyihalarni moliyalash ishiga zhalb e'tildi. Loyihalarni moliyalash iq'tisodiy zhihatdan maq'sadga muvofiq'ligi va xarazhatlarning q'oplanishi tamoyillariga asoslangan bo'lib, bankning o'z resurslari hisobidan ham, yirik moliyaviy tashkilotlar va AQ'Sh, Germaniya, Frantsiya, Angliya, Ispaniya, Yaponiya banklari va boshq'a banklar resurslarini zhalb e'tish hisobidan ham amalga oshirilmoq'da.

Masalan, 1993-2002 yillar mobaynida Milliy bank xorizhiy kredit yo'nalishlari, markazlashtirilgan va o'z resurslari doirasida kreditga bo'lgan umumiy e'htiyozhi 3987,72 ming AQ'Sh dollarini tashkil e'tuvchi 279ta yirik investitsiya loyihasini moliyalashtirdi.

Milliy bank 2002 yilda xorijiy banklar bilan sog'liq'ni saq'lash, agrosanoatkompleksi, engilsanoat, teleradioe'shittirish kabi sohalarda 10ta loyiha bo'yicha 14ta yangi q'arz bitimlarini tuzdi.

Kichik va o'rta biznesni kreditlash

Kichik va o'rta biznesni rivojlantirishni q'o'llab-q'uvvatlash dasturi bo'yicha Milliy bank bir q'ancha xorijiy banklar va xalq'aro moliyaviy tashkilotlarning, byudjetdan tashq'ari respublika fondlarining kredit yo'nalishlari va bank o'z mablag'lari hisobidan loyihalarni moliyalashtirish ishlarini olib bormoq'da.

European bank for reconstruction and development (EBRD) (I,II), Asian development bank (ADB) (I,II), Kreditanschdalt fur Widerafbau (KfW), International Financial Corporation (IFC) va OPEC Fund hamda bir q'ancha e'ksport-kredit agentliklarining xorijiy kredit yo'nalishlari doirasida hozirgi vaq'tda 152ta loyiha moliyalashga q'abul q'ilingan bo'lib, ularning umumiy q'iymati 388 mln. AQ'Sh dollarini, shulardan kreditlar summasi q'ariyb 231 mln. AQ'Sh dollarini tashkil e'tadi.

Jalb e'tilgan xorijiy kredit yo'nalishlari doirasida 2002 yil mobaynida kreditlar summasi 46,4 mln. AQ'Sh dollariga teng bo'lgan jami 31ta loyiha ma'q'ullandi, kreditlar summasi 26,2 mln. AQ'Sh dollarini tashkil e'tuvchi 20ta loyiha bo'yicha moliyalash ishlari boshlab yuborildi.

Ishlab chiq'arish sho''balari bo'yicha xorijiy kredit yo'nalishlari asosan q'uyidagi tarmoq'lar loyihalari yuzasidan taq'dim e'tildi:
oziq'-ovq'at sanoati – 45%;
engil sanoat – 23%;
q'urilish materiallari ishlab chiq'arish – 14%;
kimyo sanoati – 4%;
iq'tisodiyotning boshq'a tarmoq'lari – 14%.

Bank kichik va o'rta biznes kredit portfeli strukturasida loyihalar umumiy miq'doridan q'arz oluvchilarning 53%i xorijiy sheriklar ishtirokidagi xususiy korxonalardan, 11%i - kichik xususiy korxonalar, 22%i - aktsiyadorlik jamiyatlari, 14%i - shirkat xo'jaliklaridan iboratdir. 2002 yilda q'arz oluvchi korxonalar tomonidan 33 mlrd. so'mlik mahsulot ishlab chiq'arilgan, shu jumladan 7,7 mln. AQ'Sh dollari miq'doridagi mahsulot e'ksport q'ilingan.

Loyihalarni amalga oshirish e'vaziga 20 mingta yangi ish joylari yaratildi.

Milliy bank chegaralarni faol ravishda kengaytirmoq'da va respublikaga xorijiy investitsiyalar oq'imini yanada oshirish uchun negiz yaratmoq'da. Masalan, O'zbekiston Respublikasi rasmiy delegatsiyasining 2002 yil 11-15 martda AQ'Shga q'ilgan tashrifi chog'ida AQ'Sh E'ksport-import banki va Of N'yu York bank bilan O'zbekiston Respublikasining suveren kafolati talab q'ilinmagan holda AQ'Sh e'ksimbankining sug'urta q'oplamasi ostida kichik va o'rta biznes loyihalarini moliyalash uchun 55 mln. AQ'Sh dollari miq'doridagi kredit yo'nalishini ochish to'g'risidagi bitim imzolandi.

Yaxshi kredit tarixiga e'ga bo'lgan Bank EBRD, ADB, IFC bilan kichik va o'rta biznesni moliyalash uchun yangi kreditlar va kredit yo'nalishlarini olish masalalarini ishlab chiq'moq'da.

Mikrokreditlash

2002 yilda Milliy bank xususiy tadbirkorlar, dehq'on va fermer xo'jaliklarini va yuridik shaxs maq'omiga e'ga bo'lgan va e'ga bo'lmagan kichik biznes boshq'a sub'ektlarini mikrokreditlash jarayonida faol ishtirok e'tdi.

Tijorat banklari tomonidan respublika bo'yicha kichik biznes sub'ektlariga beriladigan mikrokreditlar umumiy hajmida O'zbekiston Respublikasi Tashq'i iq'tisodiy faoliyat milliy banki bo'lim va filiallari taq'dim e'tgan mikrokreditlar salmog'i 26,5%ni tashkil q'iladi.

2002 yilda Milliy bank tomonidan umumiy summasi 9769 mln. so'm miq'doridagi jami 3300ta mikrokredit berilgan.

Xo'jaliklar va xususiy tadbirkorlarga berilgan mikrokreditlar oilaviy biznesni rivojlantirishga ko'maklashib, ayniq'sa sanoat markazlaridan uzoq' joylashgan tumanlar aholisining turmush darajasini oshiradi. Shu bilan bir q'atorda mikrokreditlar hunarmandchilik va milliy amaliy san'at ko'nikmalari va an'analarini saq'lab q'olishga yordam beradi. Fermer xo'jaliklari e'htiyojlari uchun beriladigan q'arzlar q'ishloq' joylarda yangi turmush tarzini rivojlantirishga ko'maklashib, yangi ish joylarini va mulkdorlar yangi sinfini yaratadi.

Moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorlik

Bank xalq'aro moliya hamjamiyatining faol ishtirokchisidir. Xorijiy investitsiyalarni jalb e'tish va xalq'aro hisob-kitoblar hajmi bo'yicha mamlakatda ilg'or o'rinni e'gallab turgan bank shu bilan birga mamlakat ichida moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirish va chuq'urlashtirish jarayonida faol ishtirok e'tmoq'da.

O'zmilliybankning xalq'aro moliya bozoridagi va mamlakat moliya bozoridagi tutgan mavq'ei 2002 yilda taq'dim e'tilgan turli xalq'aro mukofotlar bilan munosib baholandi. Masalan, juda innovatsion loyihalarni amalga oshirgan banklar uchun Osiyo va Tinch Okeanini rivojlantirish moliyaviy tashkilotlar uyushmasi tomonidan ta'sis e'tilgan "AFIRATO 2002 mukofoti" dasturi bo'yicha O'zmilliybank "Mijozlarga olisdan e'lektron xizmat ko'rsatish tizimi" (Bank-Mijoz tizimi) mahsuloti uchun "Texnologiyalarni rivojlantirish" toifasida g'olib deb topildi.

Shuningdek, 2002 yil sentyabrda AQ'Shda Xalq'aro valyuta fondi va Jahon banki guruhining har yili o'tkaziladigan yig'ilishida Global Finance va Euromoney nashriyotlari Milliy bankka 2002 yilda "O'zbekistonning e'ng yaxshi banki" degan mukofotni taq'dim e'tdilar.

O'zmilliybank Asian Bankers Association (ABA), Association of Development Financial Institutions of Asia and Pacific singari turli xalq'aro moliyaviy tashkilotlarda O'zbekiston Respublikasi manfaatlarini himoya q'iladi. 2002 yil sentyabrda Koreyaning Seul shahrida AVA Direktorlar Kengashining 19-yillik yig'ilishida Milliy bank Boshq'aruvi Raisi AVA Direktorlar Kengashiga saylandi.

Hozirgi vaq'tda Milliy bank o'z mijozlariga xalq'aro amaliyotda q'abul q'ilingan barcha shakllardagi turli darajadagi murakkab xalq'aro hisob-kitoblarni amalga oshirishni, malakali maslahatlar berilishini, hisob-kitoblarning yakka tartibdagi sxemalarini ishlab chiq'ishni taklif e'tmoq'da. Keng yo'nalishli vakillik tarmog'i Milliy bankka mazkur sohada O'zbekistonda o'zining etakchi bank mavq'eini saq'lab turish imkonini bermoq'da. 2002 yil oxiridagi holatga ko'ra, vakillik tarmog'i jahonning 67 mamlakatida joylashgan 580dan ortiq' bankni o'z ichiga oladi.

25ta vakillik nostro-hisobvarag'i Milliy bank va uning mijozlariga hisob-kitob operatsiyalarini amalga oshirish uchun mamlakatlar bilan valyutalarni maq'bul ravishda muvofiq'lashtirish imkonini beradi. Hisobvaraq'lardagi oborotlarning muntazam ravishda o'sib borishi xalq'aro to'lovlarni amalga oshirishda mijozlarning banki ko'rsatayotgan ishonchidan dalolatdir.

Sheriklar oldidagi majburiyatlarni o'z vaq'tida bajarish Milliy bankning xorijiy vakil banklar bilan ishlash printsipidir, ayni shu negizda bank o'z mijozlari bilan munosabatlarni amalga oshiradi.

Ilgari aytib o'tilganidek, Bank O'zbekistonning banklari va moliyaviy tashkilotlari bilan hamkorlikni faol ravishda rivojlantirib bormoq'da. Hozirgi kunda Milliy bankda 32 loro vakil banklariga xizmat ko'rsatilmoq'da.

Hisob-kitoblarga doir xizmatlar bilan bir q'atorda loyihalarni moliyalash (Paxtabank va O'zuyjoyjamg'armabank uchun KfW kredit yo'nalishlarini q'ayta moliyalash), savdo-sotiq'ni moliyalash, pul bozoridagi operatsiyalar (q'arzlarni sindikatlash - O'zde'ubank), kadrlar tayyorlash (q'o'shma seminarlar va trening dasturlarini o'tkazish) va boshq'alar singari hamkorlik sohalari rivojlantirilmoq'da.

Milliy bank tuzilmani hosil q'iluvchi tashkilot bo'lib, bank infratuzilmasini shakllantirishda va sog'lom raq'obatchilik muhitini yaratishda faol ishtirok e'tmoq'da. Masalan, Bank O'zbekistonda SWIFT tarmog'i foydalanuvchilari guruhida ustun o'rinni e'gallab, VISA tizimining asosiy a'zosidir. Jumladan, "Biznesbank" va ABN AMRO Bank NB A.O. o'z mijozlariga Milliy bank agentlari sifatida VISA kartochkalarini chiq'arish va ular bo'yicha operatsiyalarni amalga oshirishga doir xizmatlar ko'rsatadilar.

2002 yilda respublikada kattaligi jihatidan ikkinchi o'rinda turuvchi Asakabankning O'zmilliybank sho''ba banki bo'lgan "Osiyo-invest bank" muassislari tarkibiga kirishi loyihasi nihoyasiga etkazildi.

Chakana bank

Bank 1998 yilda Chakana banklar bilan ishlashni ustuvor yo'nalishlardan biri deb belgilab, 2002 yilda chakana xizmatlar bozorida faol ish yuritishni davom e'ttirdi.

Hozirgi vaq'tda Milliy bank 70dan ortiq' chakana xizmat turlarini, shu jumladan jismoniy shaxslar depozitlari bo'yicha operatsiyalarni taklif e'tmoq'da va 2002 yildan boshlab respublika q'o'yilmalar bozorida peshq'adam o'rinni q'o'lda saq'lab kelmoq'da.

1998-2002 yillar mobaynida jismoniy shaxslarning milliy valyutadagi hisobvaraq'larida omonat mablag'lari hajmi 0,1 mlrd.so'mdan 36,3 mlrd. so'mga o'sdi.

Bank tomonidan e'rkin konvertatsiyalanadigan valyutadagi mablag'larni ham jalb e'tish ishlari amalga oshirilib, shu ish mobaynida omonatlar bo'yicha hisobvaraq'larga 36,7 mln. AQ'Sh dollari q'o'shimcha ravishda jalb e'tildi.

1998-2000 yillar mobaynida milliy valyutada va xorijiy valyutada hisobvaraq'larga e'ga bo'lgan omonatchilar soni deyarli 10 barobar ko'paydi, shu jumladan 2002 yil mobaynida 1,5 barobardan ortiq' ko'payib, 2003 yil 1 yanvardagi holatga ko'ra q'ariyb 330 ming omonatchini tashkil e'tdi.

O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining jismoniy shaxslar depozitlari bo'yicha zaxira talablarini bekor q'ilish va tijorat banklarining soliq'q'a tortiladigan bazasini muddatli depozitlar o'sishi summasida kamaytirish to'g'risidagi q'arori omonat operatsiyalarini amalga oshirishdagi xarajatlarni kamaytirishga va daromad olinishiga ko'maklashdi.

Bank jismoniy shaxslar uchun xizmatlar turlarini kengaytrmoq'da. 2002 yilda bank muassasalari mijozlardan kommunal to'lovlarni q'abul q'ilishga doir operatsiyalarni amalga oshira boshladilar va juda q'isq'a vaq't ichida xizmatning bu turi aholi o'rtasida nihoyatda ommalashib ketdi.

Milliy bank Respublika banklari orasida birinchi bo'lib American Express yo'l cheklari bilan operatsiyalarga doir xizmatlarni o'z mijozlariga taklif e'ta boshladi. Ushbu cheklar dunyoning barcha mamlakatlaridagi banklarda va American Express kompaniyasining vakolatxonalarida naq'd xorijiy valyutaga almashtirilishi mumkin.

O'zbekiston Respublikasi Tashq'i iq'tisodiy faoliyat milliy banki 2002 yildan boshlab banklararo o'tkazmalarni amalga oshirishdan tashq'ari "Western Union" tizimidan foydalanib, tezkor xalq'aro o'tkazmalarni taklif e'ta boshladi. 2002 yilning oxiriga kelib Milliy bankning ana shu tizimga ulangan muassasalari soni 27taga etdi. Bank punktlari orq'ali xizmat ko'rsatilgan mijozlar soni q'ariyb 18 ming kishini tashkil e'tdi.

Plastik kartochkalar

2002 yilda Plastik kartochkalar e'galariga xizmat ko'rsatish tarmog'ini shakllantirish va kengaytirish bosq'ichi nihoyasiga etkazildi va ayni vaq'tda plastik kartochkalar e'missiyasining bir e'mitentli tizimidan ko'p e'mitentli tizimiga o'tib bo'lindi. Natijada butun respublikada kartochkalarni chiq'arish va ularga xizmat ko'rsatish hisob-kitob-e'missiya markazlari tarmog'i yaratildi va ko'p joylarda bankomat va terminal uskunalar infrastrukturasi shakllantirildi. Bu e'sa kartochka e'galariga naq'd pulsiz xizmat ko'rsatishning mustahkam va ishonchli tizimini yaratish va ayni paytda yaxshi sifatli xizmatlarni ta'minlash imkonini berdi. Natijada 2002 yilda e'missiya 42 mingdan ortiq' so'm kartochkasini tashkil e'tdi, o'tgan 5 yil mobaynida bu ko'rsatkich 71 mingta so'm kartochkasini tashkil e'tgan e'di. Shunday q'ilib, bank so'm karotochkalari e'galarining umumiy soni 113 ming kishidan ortib ketdi, yil oxiriga kelib kartochka hisobvaraq'laridagi jami q'oldiq'lar taxminan 4,2 mlrd. so'mni tashkil e'tdi.

Ular bo'yicha amalga oshirilgan operatsiyalar umumiy oboroti 2002 yil mobaynida 23,8 mlrd. so'mni, shu jumladan bankomatlar orq'ali bajarilgan operatsiyalar 22 mlrd. so'mni tashkil e'tdi.

Milliy bank kartochkalari respublikadagi e'ng yirik savdo-maishiy xizmat korxonalarida to'lov vositasi sifatida q'abul q'ilinmoq'da. Bunday korxonalar miq'dori o'tgan yil mobaynida 2,5 barobar ko'paydi.

Ayni paytda yirik korporativ mijozlar xodimlariga so'm kartochkalari bo'yicha ish haq'ini to'lashga doir joriy e'tilayotgan loyihalar sonini ko'paytirish ishlari davom e'ttirildi. 2002 yil mobaynida 100dan ortiq' yangi loyihalar joriy e'tilib, ular yagona to'lov tizimidan foydalanuvchilar miq'dorini ancha kengaytirdi. Сўм карточкаси эгаларининг кўпайиши.

Milliy bank tashabbusiga ko'ra, Milliy bank, "Asaka" banki, "Paxtabank", "Xalq' banki", "O'zxususbank" va "O'zuyjoyjamg'armabank" ishtirokida so'm kartochkalari bo'yicha banklararo hisob-kitoblar tizimi yaratildi. Mazkur banklar banklararo tizimning barcha q'atnashchilari so'm kartochkalariga o'z mijozlari bilan bir q'atorda xizmat ko'rsatmoq'dalar, bu e'sa kartochkalardan foydalanish imkoniyatini kengaytirdi va potentsial mijozlar uchun mazkur bank mahsuloti jozibadorligini oshirdi. Milliy bank kartochkalar bo'yicha banklararo tranzaktsiyalarga ishlov berish markazidir.

Bank 2002 yilda Visa Classic va Visa Elestron xalq'aro kartochkalarini chiq'ardi va ayni paytda xorijiy banklar tomonidan chiq'arilgan kartochka e'galariga xizmat ko'rsatdi. Biznesmenlar ham, sayyohlar ham ana shunday kartochkalar e'galari jumlasiga kiradi.

2002 yilda bank Eurocard/Mastercard kartochkalari bo'yicha naq'd pul beruvchi punktlarni ko'paytirdi, American Express kompaniyasi bilan imzolangan shartnomaga muvofiq' e'sa mahalliy savdo-maishiy xizmat korxonalarini kompaniya kartochkalariga xizmat ko'rsatishga jalb e'tish ishlari davom e'ttirildi.

Bo'lim va filiallar

Filial tarmog'ini jo'shq'in rivojlantirish va boshq'arish bank faoliyatining ustuvor yo'nalishidir. 2002 yil bankimiz uchun filiallar tarmog'ini yanada modernizatsiyalash va rivojlantirish yiliga aylanib, hozirgi kunda uning filiallar soni 99taga etdi. YAngi bank mahsulotlarini joriy e'tish yo'li bilan Bank o'z mijozlariga ko'rsatilayotgan bank xizmatlari sifatini yaxshilashga intildi.

E'lektron banking ("Bank-mijoz" tizimi) shular jumlasidan bo'lib, On-Line rejimida uzoq'dan turib to'laq'onli bank xizmatlarini ko'rsatish imkonini beradi. Mazkur xizmat Bank mijozlariga o'z hisobvaraq'larini tezkorlik bilan boshq'arish, turli to'lov hujjatlarini shakllantirish, o'z hisobvaraq'laridagi joriy q'odiq'lar to'g'risidagi ma'lumotlarni va boshq'a zarur axborotni olish imkonini beradi.

Hududlarda "Milliy bank so'm kartochkasi", "Milliy bank so'm kartochkasi negizida ish haq'i to'lash loyihasi" kabi chakana bank mahsulotlarini, boshq'a chakana xizmatlarni joriy e'tishga alohida e''tibor q'aratilmoq'da.

Filiallarning mijozlarni jalb e'tishga doir uzluksiz ishi butun bank barq'aror resurs bazasini shakllantirishga ko'maklashdi. O'z resurs bazasining mavjudligi, kredit portfelining to'g'ri diversifikatsiyasi, istiq'bolli daromad manbalarini chuq'ur o'rganish va mijozlarning e'ng nozik talablariga ham javob bera oladigan bank mahsulotlarining keng turlari Bankka respublika banklari orasida moliya-kredit xizmatlari bozorida peshq'adam mavq'eini e'gallash imkonini berib, respublikaning butun iq'tisodiyot sho''basini rivojlantirishga ko'maklashadi.

Bank mijozlarining nihoyatda xilma-xil talablarini q'ondirish, ularga q'o'shimcha q'ulayliklar yaratish maq'sadida bank mini-banklar tarmog'ini tashkil e'tish va takomillashtirishni davom e'ttirib, bunday banklar sonini 18taga etkazdi. O'z faoliyatida mini-banklar bankning mustahkam raq'obatbardosh mavq'eini yaratishga ko'maklashadi va O'zbekistonning turli hududlarida, ayniq'sa sanoat markazlaridan uzoq'da joylashgan hududlarda amalga oshirilayotgan bozor munosabatlariga o'tish sur'atlariga muayyan ta'sir ko'rsatmoq'da. Tashkil e'tilgan mini-banklar mijozlarga bank xizmatlarining nihoyatda keng turlarini taklif e'tmoq'dalar.

Investitsiya banki

Milliy bank 2002 yilda Investitsiya banki kontseptsiyasini faol rivojlantira boshladi. Bank investitsiya faoliyatining maq'sadi joriy davrda ham, uzoq' muddatga mo'ljallangan davrda ham bankning sarflangan investitsiyalardan tijorat manfaatlarini (daromad olish) respublikada amalga oshirilayotgan iq'tisodiyot turli tarmoq'larini rivojlantirish umumdavlat siyosatining ustuvor yo'nalishlari bilan e'ng maq'bul tarzda uyg'unlashtirishga e'rishishdan, shuningdek xatarni minimallashtirish va resurslar joylashtirilishi samaradorligini oshirish maq'sadida Bank aktivlarini diversifikatsiyalashdan iborat.

Bugungi kunda Milliy bankda investitsiya-bank xizmatlarini faol rivojlantirish uchun barcha sharoitlar yaratilgan. Xususan korporativ obligatsiyalar anderraytingiga doir xizmatlar ko'rsatishga, korxonalarni ta'mirlash chog'ida moliyaga oid maslahatlar berishga, shuningdek davlat korxonalarini xususiylashtirishda va xorijiy investorlarni izlashda q'atnashishga alohida e''tibor q'aratilmoq'da. Bu sohada Milliy bank yirik korporativ mijozlar bilan o'rnatilgan munosabatlarga, kuchli kadr resurslariga va xalq'aro banklar bilan faol aloq'alarga tayanmoq'da. Infarmatsion tahliliy ish, q'immatli q'og'ozlar mahalliy va xalq'aro bozorlarida o'tkazilayotgan tahlillar roli juda katta.

Q'immatli q'og'ozlar bilan operatsiyalar

Q'immatli q'og'ozlar bozorining professional ishtirokchisi bo'lgan O'zbekiston Respublikasi Tashq'i iq'tisodiy faoliyat milliy banki 2002 yil mobaynida korporativ aktsiyalar bozorida faol q'atnashdi. 2003 yil 1 yanvardagi holatga ko'ra O'zbekiston Respublikasi Milliy bankining savdo portfelida 22ta yirik aktsiyadorlik jamiyatining aktsiyalari jamlangan.

Bank sal'do portfelining strukturasi 2003 yil 1 yanvardagi holatga ko'ra iq'tisodiyot tarmoq'lari bo'yicha q'uyidagi ko'rinishga e'ga:

2002 yil oxiriga kelib, bank savdo portfeliga q'o'yilmalar umumiy summasi 953,5 mln. so'mni tashkil e'tadi.

O'zbekiston Respublikasi Tashq'i iq'tisodiy faoliyat milliy banki q'immatli q'og'ozlar ikkilamchi bozorini rivojlantirishga katta hissa q'o'shib, uning infratuzilmasini yaratishga ko'maklashmoq'da. "Zamonaviy mulkdor" mahsulotining joriy e'tilishi investorlar keng q'atlamlari, shu jumladan o'rta va mayda investorlar uchun q'immatli q'og'ozlar oldi-sottisiga doir operatsiyalardan e'rkin foydalanish imkonini beradi. Bankning texnikaviy jihatdan ta'minlangan bo'lim va filiallari negizida yaratilgan mazkur tizim q'immatli q'og'ozlarning birjadan tashq'ari savdosi infratuzilmasining e'ng muhim tarkibiy q'ismlaridan biri bo'lib, q'immatli q'og'ozlar bilan bitimlar bo'yicha kliring hisob-kitoblari texnologiyasini, "E'lsis savdo" q'immatli q'og'ozlari bilan operatsiyalarga doir kliring hisob-kitoblari respublika markazi bilan O'zmilliybankning arizalarni q'abul q'ilish punktlari o'rtasida axborot uzatish tizimini o'z ichiga oladi.

Bankning o'z investitsiyalari

Bank, ishlab chiq'arish, moliya-kredit, sug'urta, innovatsiya, ilmiy-tadq'iq'ot tashkilotlari va boshq'a tashkilotlar sarmoyalarida bank ishtirokiga doir investitsiya faoliyati natijasida 2002 yil mobaynida Milliy bankning investitsiya portfeli hajmi 1,36 baravar o'sdi. 2003 yil 1 yanvardagi holatga ko'ra bankning 27 korxonadagi o'z investitsiyalari umumiy summasi 15,7 mln. AQ'Sh dollarini va 6 239,0 mln. so'mni tashkil e'tgan.

Xususiylashtirishga tayyorgarlik

2002 yilda Milliy bankni xususiylashtirish muddatlariga o'zgartishlar kiritildi. Yangi muddatlar Xalq'aro valyuta fondi xodimlarining kuzatuvi ostida amalga oshirilayotgan dastur (Staff monitoring programme) doirasida 2002 yil 1 yanvardan 2002 yil 30 iyunga q'adar davrga mo'ljallangan iq'tisodiy va moliyaviy siyosat masalalariga bag'ishlangan memorandumda belgilab olindi. O'zbekiston Respublikasi Tashq'i iq'tisodiy faoliyat milliy bankini 2004 yilda xususiylashtirish rejalashtirilmoq'da.

2002 yilda Bank xususiylashtirish oldidan bankning investitsiya jihatidan jozibadorligini oshirishga doir chora-tadbirlar kompleksini amalga oshirdi, ushbu tadbirlar q'uyidagilarni o'z ichiga oldi:

	bankning tashkiliy-huq'uq'iy shaklini o'zgartirish;
	bank tomonidan bajariladigan funktsiyalarni maq'bullashtirish bilan birga uni institutsional rivojlantirish;
	bank aktivlariga bozor bahosi va sarmoya miq'dorining maq'bullashtirilishi;
	aktsiyalar majmuini sotish uchun moliyaviy maslahatchini yollashga doir tayyorgarlik ishlari.

Bankni xususiylashtirish oldidan uni aktsiyadorlashtirish va aktsiyalar chiq'arish asosiy bosq'ichlardan biri hisoblanadi. Xalq'aro auditor - E'rnst va Yang kompaniyasi bilan birgalikda bank tomonidan aktsiyalashtirish chog'ida bank kapitali parametrlari va uning strukturasi belgilab olindi.

Shu bilan bir q'atorda Bank 2001 yilda Doyche Bank tomonidan bajarilgan tashhis asosida tashkiliy jihatdan q'ayta tuzishga doir chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Tashhis bank faoliyatining 12 yo'nalishini q'amrab oldi va olingan tavsiyalar hozirgi vaq'tda bank mutaxassislari tomonidan joriy e'tilmoq'da. Masalan, kreditlar berish va monitoring funktsiyalarini taq'simlash va shu tariq'a kredit portfeli sifati ustidan nazoratni yaxshilash hamda bank kredit operatsiyalarini amalga oshirish chog'ida xatarni minimallashtirish maq'sadida Kredit xatarlari bosh boshq'armasi tuzilib, 2002 yil mobaynida mazkur boshq'armaning metodologiya bazasi takomillashtirildi. Kichik va o'rta tadbirkorlarga taklif e'tilayotgan xizmatlar darajasini oshirish maq'sadida Loyihalarni moliyalash markazining tegishli bo'linmasi negizida Kichik va o'rta biznes bosh boshq'armasi tashkil e'tildi. Axborot texnologiyalarini rivojlantirish borasida dasturiy vositalar va axborot texnologiyalarini ishlab chiq'ish va q'o'llab-q'uvvatlashga doir funktsiyalar taq'simlab olindi, operatsiya kuni yangi tizimini joriy e'tish yuzasidan tender o'tkazildi. O'tkazilgan tender natijalariga ko'ra Bank 2002 yil sentyabrda "Temenos" kompaniyasi bilan zamonaviy xalq'aro andozalarga javob beradigan "Globus" operatsiya kuni yangi tizimini o'rnatish to'g'risidagi shartnomani imzoladi. Korporativ mijozlar bilan ishlarni muvofiq'lashtirish bosh boshq'armasining strukturasi o'zgartirildi, bank o'z bo'linmalari kuchi bilan boshq'a o'zgartishlar amalga oshirildi.

Bank xodimlari (Inson resurslari)

Xizmat sifati va mijozlar talablarini q'ondirish hozirgi vaq'tda bankning yashash omilidir, bu e'sa to'g'ridan-to'g'ri xodimlar malakasiga va ular ishining samaradorligiga bog'liq'. Aynan shuning uchun ham kadrlar ishini izchillik bilan olib borish Milliy bank siyosatining doimo ustuvor yo'nalishi bo'lib kelgan.

2002 yilda bankning kadrlar siyosati bozor talablariga muvofiq' muntazam ravishda takomillashtirilib, xodimlarni korporativ boshq'arish tizimini yanada rivojlantirish bilan ajralib turdi. Milliy bankning xodimlar xizmati o'zining xodimlarni tanlash va joy-joyiga q'o'yish, kasb mahoratining o'sishini ta'minlash, kadrlar zaxirasini shakllantirish, xodimlarni moddiy va ma'naviy rag'batlantirish tizimini ishlab chiq'ish va takomillashtirish, Milliy bank xodimlari va fahriylarining ijtimoiy himoyalanishini, tibbiy xizmatni tashkil e'tishga doir faoliyatini amalga oshirdi.

Milliy bank operativ e'htiyojlardan (O'zmilliybank mutaxassislari malakasini oshirish markazi, xorijiy banklar - Credit Suisse First Boston, American Express tomonidan tashkil e'tilgan seminarlar va boshq'alar), strategik manfaatlarning hal e'tilishidan (xorijda malakani oshirish, Bank-moliya akademiyasi, Mintaq'aviy bank o'q'uv markazi) kelib chiq'q'an holda, shuningdek xodimlarning martabasini oshirish sharti sifatida ularning professional darajasini oshirish uchun imkoniyatlar yaratish (O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat q'urilishi akademiyasi, Oliy biznes maktabi) negizida kadrlarni tayyorlash tizimini barpo e'tmoq'da.

Bank doimo iq'tidorli yoshlarni izlab, ularga bankning e'ng yaxshi an'analari ruhida ta'lim-tarbiya bermoq'da.

Respublika iq'tisodiyot oliy o'q'uv yurtlarining 323 nafar talabasi Bank boshq'armalari va viloyat bo'limlarida o'q'uv amaliyotini o'tkazdi va malaka oshirdi.

O'zmilliybank Toshkent Davlat iq'tisodiyot universiteti bilan birgalikda mazkur o'q'uv yurti talabalari orasidan maxsus tanlab olingan guruhni asosiy ta'lim bilan bir vaq'tda bank ishini o'q'itishni ko'zda tutuvchi yangi loyihani ishlab chiq'di. 2002 yil dekabr' oyida 200 nafar talaba jumlasidan e'ng istiq'bolli 60 nafar yoshlar tanlab olinib, 2003 yil yanvar' oyidan ular O'zmilliybankdagi o'q'uv va amaliy mashg'ulotlarga kirishdilar.

Bank an'analarini boyitish, korporativ madaniyatni shakllantirish va q'o'llab-q'uvvatlash ishida jamoa marosimlarini o'tkazishga katta ahamiyat berilmoq'da. Bu e'sa bo'sh vaq'tni birgalikda q'iziq'arli o'tkazish va kayfiyatni ko'tarishdagina e'mas, balki o'z jamoasidan g'ururlanish, bank turmushiga daxldorlik hissini tarbiyalashda ham juda muhimdir.

Bank xodimlaridan tuzilgan komandalar ishtirokidagi sport musobaq'alarining o'tkazilishi, shuningdek "Milliy bank Osiyo" deb atalgan o'z futbol komandasi va klubini q'o'llab-q'uvvatlash ana shunday tadbirlar jumlasidandir.

Bankning istiq'bolli yosh xodimlari jumlasidan ijodiy tahliliy guruhning tashkil e'tilganligi ham xodimlarning korporativ ruhini ko'taruvchi tadbirlar jumlasidandir.

Hozirgi vaq'tda xodimlar bilan ishlash strategiyasi iq'tidorli shaxslarni ochish, har bir xodimning imkoniyatlaridan e'ng ko'p darajada foydalanish, maslakdoshlar jamoasini shakllantirish uchun maq'bul shart-sharoitlar yaratishdan iboratdir.

O'zbekiston arxeologiya yodgorliklari

O'zining q'adimiy tarixiga e'ga bo'lgan O'zbekiston - madaniy yodgorliklarga juda boydir. Bu erda q'achonlardir hayot kechirgan xalq'larning faol tarixiy taraq'q'iyoti belgilari topilgan, bu o'lkada inson yashaganligidan dalolat beruvchi turli buyumlar - uy-joy xarobalari, ro'zg'or buyumlari, ish q'urollari, turli ko'rinishdagi madaniy yodgorliklar topilgan.

Mustaq'illik yillari mobaynida butun O'zbekiston bo'ylab tosh, bronza va e'rtangi temir asrlariga mansub bo'lgan bir q'ancha muhim arxeologik yodgorliklar ochildi va o'rganib chiq'ildi. Bular mamlakatimiz xalq'larining yozuvga e'ga bo'lmagan o'tmishi tarixini tiklash imkonini berdi. Mazkur topilmalar necha ming yillar mobaynida ibtidoiy odam tomonidan o'zlashtirila boshlagan davrdan tortib O'rta Osiyo tsivilizatsiyasi taraq'q'iyotini kuzatish imkonini berdi.

Q'uyi poliolit davriga mansub bo'lgan Selungur (Farg'ona) g'oridagi inson manzilgohi O'zbekistonning e'ng q'adimgi (1-1,5 mln. yil avvalgi) arxeologiya yodgorligi deb hisoblanadi. Tosh davriga oid boshq'a yodgorliklar orasida Teshiktosh g'oridagi manzilgoh bo'lib, u erda neandertal bolaning noyob maq'barasi va Zarautsoy g'orida (Surxondaryo) neolit davriga mansub q'oya rasmlari mavjud.

O'zbekiston janubida topilgan e'neolit va bronza (e'ramizdan avvalgi III - I asr boshlari) davrlariga mansub Sopolitepa va Jarq'o'ton (Surxondaryo) yodgorliklari o'sha paytlarda shaharsozlik yuksak darajada rivojlanganligidan dalolat beradi. Ana shu tarixiy yodgorliklar q'urilish kompozitsiyasi imoratlarning murakkab tarxi mavjud bo'lganidan dalolat beradi.

Antik davr (e'ramizdan avvalgi IV asr oxiri - e'ramizning IV asri) yodgorliklari O'zbekiston tarixida muhim o'rinni e'gallagan bo'lib, rivojlangan davlatchilik tarkib topgan davrga taalluq'li Q'o'yq'irilgan q'al'a, Tuproq' q'al'a (Xorazm), Dalvarzintepa, Kampirtepa, E'ski Termiz, Xolchayon (Shimoliy Baq'triya, Surxondaryo) shular jumlasidandir. Bu erlarda olib borilgan q'azilmalar shahar tuzilmasini, istehkomlari va arxitekturasini, aholining asosiy mashg'ulotlarini aniq'lash imkonini berdi. Bu davr e'llinistik madaniyatning ayrim ko'rinishlarini o'zida mujassam e'tib, o'z yo'li bilan rivojlanib borgan badiiy san'at sohasida yuksak yutuq'larga e'rishilganligi bilan ajralib turadi.

Sharq' bilan G'arbni birlashtiruvchi, insoniyat tarixida birinchi q'it'alararo yo'l - Buyuk ipak yo'lidagi q'atnov ana shu davrda madaniyatning gullab yashnashi uchun e'ng muhim shartlardan biri bo'ldi.

Ilk o'rta asr (e'ramizning V-VIII asrlari) yodgorliklari - Afrosiyobdagi saroy, Varaxsha (Buxoro)dagi saroy va Bolaliktepa (Surxondaryo) q'o'rg'oni zo'r ahamiyatga e'ga bo'lib, u erlarda mazmuni va ishlanishi jihatidan noyob bo'lgan devoriy rasmlar topilgan.

Islom tantanasi (e'ramizning VIII asridan boshlab) O'zbekiston madaniyatiga yangi unsurlarni kiritib, uning mohiyati va mazmunini tamoman o'zgartirib yubordi. Mazkur davrda me'morchilik va amaliy san'at sohasida, arxitektura bezagi sohasida yuksak natijalarga e'rishildi.

O'rta asrdagi katta shaharlar (Afrosiyob, Buxoro, E'ski Termiz, Xiva va boshq'alar) va saq'lanib q'olgan arxitektura yodgorliklari - me'morchilikning chinakam durdonalari: Buxorodagi Somoniylar maq'barasi va Timdagi Arabota maq'barasi; Shahrisabzdagi machit va minoralar, Registon maydoni va Amir Temur saroyi, Buxoro, Samarq'and va Xivadagi ko'plab arxitektura yodgorliklari buning yorq'in dalilidir.

Akademik E'dvard Rtveladze