Yillik hisobot - 2003

O'zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti rivojlanishining asosiy yakunlari va tamoyillari

2003 yil O'zbekiston iqtisodiyoti va uning moliya tizimi uchun tarkibiy iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish yo'lida navbatdagi qadam bo'ldi. Mamlakatimiz O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2002 yildagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish yakunlari va 2003 yilda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishning asosiy yo'nalishlariga bag'ishlangan majlisida Prezident I.Karimov belgilab bergan iqtisodiy taraqqiyotning ustuvor yo'nalishlariga asoslanib, makroiqtisodiy va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlab, barqaror va jo'shqin rivojlandi.

Respublikamiz oktyabr oyida joriy operatsiyalar bo'yicha milliy valyuta konvertatsiyalanishini ta'minlash yuzasidan barcha majburiyatlarni qabul qilganligi 2003 yildagi eng muhim iqtisodiy voqyealardan biri bo'ldi. Eksport-import operatsiyalari bo'yicha korporativ tuzilmalar uchun ham, jismoniy shaxslar uchun ham valyuta ayirboshlash operatsiyalari bilan bog'liq so'nggi cheklovlar bekor qilindi. Ayirboshlash kurslari birxillashtirildi.

O'zbekistonda 2003 yilda iqstiodiyotni yanada erkinlashtirish va isloh etish yo'lida izchil ish olib borildi. Makroiqtisodiy barqarorlik hamda iqtisodiyot o'sishining barqaror sur'atlari ta'minlandi. Yalpi ichki mahsulot (YAIM) 4,4%, sanoat mahsuloti ishlab chiqarish hajmlari 6,2%, iste'mol mollari ishlab chiqarish 8,4%, pulli xizmatlar 7,9% ko'paydi. Asosiy sarmoyaga investitsiyalar 4,5% o'sdi. 2003 yilda davlat byudjeti ijrosidagi taqchillik YAIMga nisbatan 0,4%ni tashkil etdi.

Byudjet va soliq siyosatini erkinlashtirish ishlari izchillik bilan olib borildi. Foyda solig'i stavkasi 24%dan 20%ga, ijtimoiy sug'urta uchun ajratmalar 37,3%dan 35%ga tushirildi, soliqlarning ayrim turlari bekor qilindi. Fiskal ushlanmalar darajasi 2002 yilda YAIMga nisbatan 33,2%ni tashkil etgan bo'lsa, 2003 yilda bu ko'rsatkich 32,5% bo'ldi.

Pul-kredit siyosatini qattiqlashtirish, naqd pullar bankdan tashqarida aylanishini qisqartirish hamda pul massasi hajmlarini maqbullashtirish borasida aniq maqsadli tadbirlar amalga oshirildi. Natijada yillik o'rtacha pul massasi YAIM hajmiga nisbatan 10,9%gacha qisqardi.

Pul qadrsizlanishi darajasi keskin pasaydi. Bu ko'rsatkich 2002 yilda 21,6% bo'lgan edi, 2003 yilda esa 3,8%ni tashkil etdi. Aholining real daromadlari 12,3%, tijorat banklaridagi omonatlarda turgan depozitlar 44%, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga berilayotgan kreditlar 2,3 baravar ko'paydi.

Tashqi iqtisodiy faoliyat qizg'inlashdi. Tashqi savdo oboroti hajmi 17,3%, eksport hajmi 24,6% o'sdi. Tashqi savdo oborotining ijobiy saldosi 760 mln. AQSh dollaridan ko'proq bo'ldi.

Faol, chuqur o'ylangan investitsiya siyosati yuritildi. 2003 yilda mamlakat iqtisodiyotiga qariyb 2 trillion so'm investitsiya qilindi. Bu esa 2002 yildagidan 4,5% ko'p. Markazlashtirilmagan investitsiyalarning kapital qo'yilmalar tarkibidagi ulushi 63%ni tashkil etdi. 2002 yilda bu ko'rsatkich 57% edi.

Rasmiy xususiylashtirishdan real xususiylashtirishga, uning mexanizmini takomillashtirishga o'tish borasida konkret qadamlar qo'yildi. 2003 yilda 2015ta obyekt va aksiyalar to'plamlari sotildi. Bu esa, 2002 yildagiga nisbatan 1,6 baravar ko'p. Davlat mulki negizida 980tadan ortiq xususiy korxona va qariyb 400ta mulkchilikning boshqa nodavlat shaklidagi korxonalar tashkil qilindi. Xorijiy investorlardan tushgan mablag'lar hajmi 3,4 baravar ko'paydi.

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik jo'shqin rivojlandi. Kichik biznesning YAIMdagi ulushi 35,5%ga yetdi, kichik biznes korxonalarida ishlovchilarning iqtisodiyotda ishlovchilar umumiy hajmidagi qiyosiy salmog'i 57,0%dan ko'proqni tashkil etdi.

2003 yilda korporativ obligatsiyalar uyushgan bozori faol rivojlandi. Undagi kapitallashuv 21 mlrd. so'mdan oshdi. Agar 2002 yilda korporativ obligatsiyalarni sotishga mo'ljallangan birja maydonida besh emitentning qarz qog'ozlari bilan bitimlar amalga oshirilgan bo'lsa, 2003 yilda emitentlar ro'yxati ikki baravar ko'paydi. Butun 2002 yil mobaynida maxsus maydonda obligatsiyalar bilan bajarilgan bitimlar hajmi 915,5 mln. so'mni tashkil etgan edi. 2003 yil 15 dekabrga kelib esa, bu ko'rsatkich 3,6 mlrd. so'mdan oshdi. Bozorda daromadliligi yiliga 18%dan 31%gacha bo'lgan korporativ obligatsiyalar aylanmoqda. Korporativ obligatsiyalar bozori rivojlanishida Milliy bank ham katta rol o'ynadi.

Hozirgi vaqtda respublikamizda jahondagi 90 mamlakatga mansub xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi 3 mingga yaqin korxona ishlab turibdi. Shu korxonalarning 20%dan ko'prog'i - 100 foizlik xorijiy sarmoya bilan tashkil etilgan korxonalardir.

2003 yilda O'zbekistonda xalqaro moliya tashkilotlari bilan hamkorlik jadallashtirildi. Islom taraqqiyot banki (ITB) bilan hamkorlik faollashdi. Noyabr oyida ushbu bank homiyligida Toshkentda Markaziy Osiyoda iqtisodiy hamkorlik bo'yicha ikkinchi vazirlar konferensiyasi o'tkazildi. Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki, Osiyo taraqqiyot banki va Xalqaro moliya korporatsiyasi kabi xalqaro moliyaviy-iqtisodiy tashkilotlar O'zbekistondagi eng faol xorijiy investorlarga aylandi. O'zlashtirilgan investitsiyalar umumiy hajmining 22 foizidan ko'prog'i ular ulushiga to'g'ri keladi.

Mamlakat rahbariyati puxta o'ylangan va izchil iqtisodiy siyosat yuritishi natijasida O'zbekiston Respublikasi aholisining farovonligi oshdi. Holbuki, respublikamiz aholisi 2004 yil 1 yanvarga kelib 25,8 mln. kishini tashkil etdi. Bu esa 2003 yildagi shu ko'rsatkichga nisbatan 273,4 ming kishiga ko'p.

O'zbekiston aholisining nominal pul daromadi 2003 yilda 2002 yildagiga nisbatan 23,9% oshib, 6438,3 mlrd. so'mni tashkil etdi, pulli xarajatlar va jamg'armalar 17,4% ko'payib 6160,7 mlrd. so'mga yetdi. O'tgan yilda aholining daromadlari uning xarajatlariga nisbatan 277,6 mlrd. so'm ko'proq bo'ldi. 2002 yil yakunlariga ko'ra bu ko'rsatkich salbiy bo'lib, 51,4 mlrd. so'mni tashkil etgan edi.

O'tgan yilda mehnat resurslarining yillik o'rtacha miqdori 2002 yildagiga nisbatan 3,2% ko'payib, 13597,0 ming kishini tashkil etdi, iqtisodiy faol aholi esa, 2,7% ko'payib, 9621,2 ming kishiga yetdi.

Quyidagilar 2004 yildagi rivojlanishning bosh yo'nalishlari sifatida belgilandi:

	Iqtisodiyotni yanada erkinlashtirsh, milliy valyutani mustahkamlash yo'lidagi harakatni yanada kuchaytirish, xo'jalik yurituvchi subyektlar zimmasidagi soliq yukini kamaytirish;
	Xususiylashtirish jarayonlariga yangi jo'shqinlik baxsh etish, xususiy sho'baning iqtisodiyotdagi ulushi va miqyosini kengaytirish;
	Qishloq xo'jaligida fermerlik harakatini rivojlantirishga, shartnomaviy intizomni mustahkamlashga, fermer va dehqon xo'jaliklari yetishtirgan qishloq xo'jaligi mahsuloti tayyorlash tizimi tashkil etilishini yaxshilashga qaratilgan bozor islohotlarini yanada chuqurlashtirish;
	Iqtisodiyotga davlat aralashuvini keskin qisqartirish va cheklashga, boshqaruv tuzilishi va tizimini tubdan o'zgartirishga, boshqaruvning keraksiz bo'g'inlarini tugatishga qaratilgan ma'muriy islohotlarni amalga oshirish;
	Eski ma'muriy-buyruqbozlik, markazlashgan tarzda taqsimlash tizimini tugatish, moddiy resurslarni birjalar, auksionlar, yarmarka savdolari orqali sotish bozor mexanizmlariga o'tish;
	Xizmat ko'rsatish va servis sohasini, ayniqsa qishloq joylarda jadal rivojlantirish;
	Umumta'lim maktablari tarmog'ini, umumiy o'rta ta'lim tizimini yanada rivojlantirish va mustahkamlash;
	"Mehr va muruvvat yili" kompleks dasturini amalga oshirish yuzasidan tashkiliy, ijtimoiy-iqtisodiy va ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni o'tkazish.

2003 yildagi Milliy bank faoliyatining asosiy yakunlari

Milliy bank faoliyati davlatimiz iqtisodiyotida yuz berayotgan barcha jarayonlar va o'zgarishlar bilan bevosita o'zaro bog'liq.

Uning faoliyatidagi bosh yo'nalish hamisha eksportga mo'ljallangan va import o'rnini bosuvchi tovarlar ishlab chiqarish uchun mamlakat iqtisodiyotiga xorijiy investitsiyalarni jalb etish, shuningdek keng doiradagi va yuqori sifatli zamonaviy bank xizmatlari ko'rsatish bo'lib kelgan va hozir ham shunday bo'lib qolmoqda.

Bank tomonidan moliyaviy jihatdan qo'llab-quvvatlangan investitsiya loyihalari milliy iqtisodiyotning ko'plab tarmoqlarini tarkiban chuqur qayta qurishda qatnashayapti. Bular energiya resurslari va metallarni qazib olish hamda qayta ishlash, qishloq xo'jaligi, to'qimachilik va kimyo sanoati, transport, aloqa va sayyohlik infrastrukturasi, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish kabilar hamda umuman mustaqil o'zbekistonning yangi iqtisodiyotini shakllantirish imkonini bergan barcha sohalardir.

Shu bois, kreditlash doimo Milliy bank biznesining bosh yo'nalishi hamda Bank balansi tuzilishining asosini tashkil etayapti.

Umumdavlat boshqaruv idoralari hamda respublika rahbariyati katta e'tibor berishi va qo'llab-quvvatlashi xususiy tadbirkorlik faol rivojlanishini rag'batlantirdi. Bu holat aholi farvonligi umuman o'sishiga va bank sho'basiga bo'lgan ishonch mustahkamlanishiga bevosita yordam berdi.

Ushbu jarayon Bank kredit portfeli tarkibidagina emas, ayni paytda uning resurs bazasida ham haqli ravishda o'z aksini topdi. Bunda jismoniy shaxs bo'lgan xususiy tadbirkorlar va omonatchilar guruhiga to'g'ri keladigan ulush ancha ko'paydi.

Bank tomonidan 2003 yilda taklif qilingan yangi mahsulot va xizmatlar mustahkamlanib borayotgan tadbirkorlar sinfiga hamda aholi ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan. Zero, ularning mablag'lari va moliyaviy operatsiyalari bank obortiga tobora ko'proq jalb etilmoqda.

Yirik korporativ mijozlarninggina emas, ayni paytda xususiy omonatchilarning ham talablarini e'tiborga olib, Bank yangi vositalar va xizmatlarni, usullar va mexanizmlarni joriy etmoqda. Bu ish natijalari mijozlar bazasini ancha kengaytirish imkonini berdi: 2003 yil yakunlari bo'yicha xizmat ko'rsatilayotgan mijozlar soni 427 mingga yetdi (2002 yilda bu ko'rsatkich 356 ming edi). Mijozlar ishonchi ortishining asosiy sababi Bank universal moliya muassasasi sifatida doimiy rivojlanayotgani, uning yuksak darajadagi xizmatlari bir maqsad - bank bilan hamkorlikni mijozlar uchun samarali va qulay qilishga qaratilganidadir. Milliy bank an'anaviy tarzda har bir mijozga moslashuvchan va ko'p hollarda individual yondashib, ularning ehtiyojlariga yanada ko'proq mos keladigan tur va darajadagi xizmatlarni taklif etayapti.

Iqtisodiy siyosatni erkinlashtirishga qaratilgan tarkibiy islohotlar yanada chuqurlashtirilishi bankning jamlama ko'rsatkichlari o'zgarishiga qonuniy ta'sir ko'rsatdi.

Shuni ta'kidlash lozimki, respublika valyuta rezervlarini boshqarishni Markaziy bank o'z qo'liga olgani natijasida Milliy bank balansining faqat miqdoriy ko'rsatkichlari o'zgardi, xolos. Zero, Bank tijorat operatsiyalari va davlat rezervlarini boshqarishning konservativ hamda alohida idora etish prinsiplariga tayanib kelgan edi.

Milliy bank ham taraqqiyot banki, ham universal tijorat banki funksiyalarini bajarishi hisobga olinsa, milliy valyuta kursi o'zgartirilib, u barcha turdagi operatsiyalar uchun birxillashtirilishi bank aktivlari sifat jihatidan o'zgarishiga ta'sir ko'rsatdi. Shu munosabat bilan Bank xatarlarni boshqarish siyosatiga o'zgartish kiritdi. Bu, avvalo, makroiqtisodiyot, bozor rivojlanishining turli modellari hamda konkret qarz oluvchilarning moliyaviy ahvolidan kelib chiqib, ehtimoliy yo'qotishlarning oldi olinishi va minimallashtirilishini ta'minlaydigan bank amaliyotida qo'llaniluvchi vositalar kengaytirilishini va butun chora-tadbirlar kompleksi kuchaytirilishini o'z ichiga oladi.

2001 yildan boshlab Bank xatarlarni boshqarish tizimini bosqichma-bosqich qattiqlashtirib kelmoqda. Natijada 2002 yilda kredit portfeli, jumladan Hukumat kafolatlagan kreditlar jiddiy qayta baholandi, kreditlar qaytarilmasligi xatari uchun rezervlar shakllantirildi. Bank balansi Bank nazorati bo'yicha Bazel qo'mitasining Sarmoya to'g'risidagi yangi bitimi (Bazel II) prinsiplari asosida modellashtirib ko'rilganda ham Bank kuchli kapitallashgan baza tufayli yetarli darajadagi mustahkamlik zaxirasiga egaligi ma'lum bo'ldi. Hozirgi daraja BIS 31,3%ga teng bo'lgan holatda balansning turli modellari bo'yicha sarmoya yetarliligi variantlari orasida eng past ko'rsatkich 11% bo'lsa, eng yuqorisi 15,8%ni tashkil etadi. Bank yangi prinsiplar talablarini, biznes diversifikatsiyalanishi hamda resurs bazasi mustahkamlanishini hisobga olib, xatarlarni boshqarish dasturini ishlab chiqdi.

Bank asosiy ko'rsatkichlari dinamikasi tahlili bir qancha tashqi omillar ta'siri tugashi, jumladan oltin-valyuta rezervlari boshqarish uchun O'zmarkazbankka topshirilgani munosabati bilan balans barqarorlashuvidan dalolat bermoqda. Bundan tashqari, milliy valyuta mustahkamlanishi, iqtisodiyot barqarorlashuvi va amaliy faollik o'sishi, moliyaviy intizom mustahkamlanishi, pul mablag'lari bankdan tashqarida aylanishining qisqarishi, aholining bank tizimiga bo'lgan ishonchi ortishi ham bu ishda yordam berdi.

O'zbekiston Respublikasi Tashqi Iqtidodiy Faoliyat Milliy Banki balansining asosiy ko'rsatkichlari

Bank balansida milliy valyutada bajarilgan operatsiyalar summasi o'tgan yildagiga nisbatan 20% ko'payib, 385 mlrd. so'mni tashkil etdi. Hisobot yilida Milliy valyutadagi operatsiyalar va omonatlar hajmi ancha ko'paygani O'zbekiston ichki bozoridagi amaliy faollik o'sganidan, shuningdek korxonalarning ishchi sarmoyasi va moliyaviy ahvoli tiklanganidan dalolat bermoqda.

Bank 2003 yilni foyda bilan yakunladi va uning sarmoyasi quyidagicha o'sdi.

Bankning xorijiy valyutadagi tijorat aktivlarida o'zgarish yuz bermadi. Bank balansining 80%dan ko'prog'ini xorijiy valyutadagi aktivlar egallab turgani munosabati bilan balans AQSh dollariga o'girildi.

Bank xususiylashtirish arafasida turganligi ham uning sarmoyani boshqarish borasidagi siyosatini belgilab bergan muhim omil bo'ldi. Potensial investor uchun investitsion jozibadorlikni oshirish Bankdan ustav sarmoyasi va shakllantiriladigan rezervlarning eng maqbul hajmi belgilanishini talab qiladi.

Кorporativ bank

Milliy bank O'zbekiston bozorida korporativ mijozlarga xizmat ko'rsatish borasida peshqadamlik qilmoqda. Davlat statistika departamentidan olingan ma'lumotlarga qaraganda, respublikamiz hududida qariyb 250 mingta korxona va tashkilot ishlab turibdi. Milliy bank 44,2 ming xo'jalik yurituvchi subyektga yoki jami korxona va tashkilotlarning deyarli beshdan bir qismi (18%)ga xizmat ko'rsatayapti.

Keyingi yillarda Bank korporativ mijozlar bilan munosabatlarni rivojlantirishning yangi bosqichiga o'tdi. Bu borada Bank ularning har biriga individual tarzda yondashish hamda sohalar bo'yicha bank mahsulotlarini taklif etish prinsiplari asosida ishlayapti. Buning natijasida Milliy bankning korporativ mijozlari soni doimiy orta borib, 2003 yilda 7%dan ziyod ko'paydi. Bankning eng katta mijozlari quyidagi tarmoqlarga mansub korxonalardir:

	qora metallurgiya;
	rangli metallurgiya;
	tog'-kon sanoati;
	elektr energetikasi;
	qurilish;
	neft qazib olish va qayta ishlash;
	transport sohasi;
	to'qimachilik, oziq-ovqat sanoati va chakana savdo sohalari..

Bank yuksak obro'ga egaligi, mijozlarga sifatli xizmat ko'rsatishi hamda "Bank-mijoz" masofadan xizmat ko'rsatish tizimi, oborot sarmoyasi va asosiy sarmoyani moliyalash, konversiya xizmatlari, investitsiya xizmatlari, kredit yo'nalishlari, savdoni moliyalash kabi va boshqa keng doiradagi bank xizmatlarini taklif etayotgani korxonalar Milliy bank muassasalari xizmatidan foydalanishga o'tishlariga sabab bo'lmoqda.

2003 yilda jalb etilgan mijozlar tarkibida kichik biznes korxonalari qiyosiy salmog'i o'sishi yaqqol ko'zga tashlanmoqda (39%). Iqtisodiyotning ushbu sho'basida O'zbekiston aholsining aksariyat qismi mehnat qilib, daromad olmoqda. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik fuqarolarga mulkdor, jumladan ishlab chiqarish maqsadlaridagi mulk egasi bo'lish imkonini berib, o'rta sinfni, ya'ni jamiyat barqarorligi hamda taraqqiyotini ta'minlovchi ijtimoiy qatlamni vujudga keltirmoqda.

Fermer xo'jaliklarining jalb etilgan mijozlar tarkibidagi katta qiyosiy salmog'i (24%) Fermer xo'jaliklarini rivojlantirish konsepsiyasi bo'yicha chora-tadbirlar dasturi hamda Qishloq joylarda ishlab chiqarish va bozor infrastrukturasini rivojlantirish dasturi amalga oshirilishining natijasi bo'ldi.

2003 yil boshida Bankda Korporativ mijozlar bilan munosabatlarni rivojlantirish kengashi tashkil etildi. Bu kengashning vazifasi strategik muhim korporativ mijozlarga individual yondashuv, taqdim etilayotgan bank mahsulotlari va xizmatlari samaradorligi hamda sifatini oshirish, Bank bilan mijoz o'rtasidagi hamkorlikning turli jihatlariga doir muammo va masalalarni o'z vaqtida hal qilishdan iborat.

Kredit faoliyati

Bank kredit siyosati O'zbekiston iqtisodiyotining ustuvor tarmoqlarini rivojlantirishda har tomonlama ko'maklashishga qaratilgan.

Kredit portfeli hajmi 2003 yilda 93,2 mlrd. so'm ko'payib, 2004 yil 1 yanvardagi holatga ko'ra 2.312,3 mlrd. so'mni (ekvivalentda 2,4 mlrd. AQSh dollarini) tashkil etdi. Kredit portfelining asosiy ulushi o'rtacha va uzoq muddatli kreditlardan iborat bo'lib, ularning qiyosiy salmog'i 84,5%ni tashkil etdi (2003 yil 1 yanvrda bu ko'rsatkich 84,3% edi).

Xorijiy valyutada kreditlash manbalarining 86,1%ni xorijiy banklarning takror moliyalangan mablag'lari va 13,9%ni Bankning o'z mablag'lari, milliy valyutada 68,0%ni Bankning o'z mablag'lari va 32,0%ni turli fondlarning jalb etilgan resurslari tashkil qildi.

Bank 2003 yilda kredit portfelini monitoring qilish tizimini mustahkamlash yuzasidan katta chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Shu o'rinda ta'kidlab o'tish zarurki, Bank iqtisodiyot taraqqiyotining o'tish davrida xo'jalik yurituvchi subyektlarga ta'sir ko'rsatadigan omillarni hisobga oluvchi hamda qanday bo'lmasin kreditlarni qaytarish emas, balki qarz oluvchilarning ishlab chiqarishni boshqarishi va moliyaviy oqimlarini maqbullashtirishdan iborat bosh maqsadga qaratilgan moslashuvchan kredit siyosati yuritdi. Bank, shuningdek, kreditlar qaytarilmasligi xatari uchun shakllantiriladigan rezervlarga foydadan ajratmalar me'yorlarini muntazam ravishda qayta ko'rib chiqmoqda.

Ana shu barcha chora-tadbirlar 2003 yilda kreditlar sifatida va qarz oluvchilar bank oldidagi o'z majburiyatlarini bajarishlarida ijobiy o'sishga erishilishida yordam berdi.

Лойиhаларни молиялаш

Bank faoliyatining eng murakkab turlaridan biri loyihalarni moliyalashdir. Milliy bank juda katta ish tajribasiga ega. U yirik investitsiya loyihalarining ham, kichik biznes loyihalarining ham aksariyatida moliyalash tashkilotchisi bo'lgan. Loyihalarni moliyalash iqtisodiyot restrukturizatsiyalanishini ta'minlaydi hamda iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqlik va o'z xarajatlarini oqlash prinsiplariga asoslanadi.

Chunonchi, 1993-2003 yillarda Milliy bank xorijiy kredit yo'nalishlari, markazlashgan va o'ziga tegishli resurslar doirasida umumiy kredit ehtiyoji 4,5 mlrd. AQSh dollari (ekvivalentda) bo'lgan 169ta yirik investitsiya loyihasini moliyaladi. Tarmoqlar bo'yicha bu quyidagi ko'rinishga ega:

2003 yil mobaynida Bank umumiy summasi 3,77 mlrd. AQSh dollarini (ekvivalentda) tashkil etadigan 103 investitsiya loyihasi bo'yicha 161ta kredit yo'nalishi yuzasidan xizmat ko'rsatdi.

Bundan tashqari, Milliy bank kommunal xo'jalik, transport, kon-metallurgiya sanoati, agrosanoat kompleksi, to'qimachilik sanoatini rivojlantirishga qaratilgan loyihalar bo'yicha xorijiy banklar bilan bir qancha qarz bitimlari imzoladi.

Valyutalar turlari bo'yicha xorijiy qarzlar portfeli strukturasi mahsulot yetkazib beruvchilar geografiyasini ko'rsatadi:

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni kreditlash

Kichik tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlash Milliy bank faoliyatida hamisha ustuvor o'rin tutib kelgan. Tadbirkorlar valyuta resurslaridan foydalana olishini ta'minlash uchun Milliy bank 1993 yildan buyon YETTB, OTB, XMK, KFV, OPEK Fondi kabi xalqaro moliya muassasalari kredit yo'nalishlarining mablag'larini takror moliyalab kelmoqda. Hozirgi vaqtda ITB bilan tuziladigan bitim shartlari ishlab chiqilayapti.

Xorijiy kredit yo'nalishlari doirasida umumiy qiymati 394,4 mln. AQSh dollari bo'lgan 140 loyiha moliyalashga qabul qilingan bo'lib, shundan 219 mln. AQSh dollari kreditlar summasini tashkil etadi.

2003 yil davomida moliyalash uchun ma'qullangan 9 loyiha bo'yicha kreditlar summasi 13,2 mln. AQSh dollarini tashkil etdi. Shuningdek, 18 loyiha bo'yicha moliyalash ishlari boshlandi. Ular 29 mln. AQSh dollari hajmidagi kreditlar hisobidan moliyalandi.

Tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlash borasida Bank olib borayotgan faoliyat eng yangi texnologiyalar va uskunalarni moliyalashdan tashqari, ko'plab boshqa moliya vositalarini ham o'z ichiga oladi. Bular, xususan:

	Imtiyozli kreditlash maxsus fondi mablag'lari hisobidan kreditlar berish;
	mikrokreditlar berish;
	yangi tashkil etilgan mikrofirmalar va kichik korxonalarning boshlang'ich sarmoyasini shakllantirish uchun kreditlar ajratish;
	oilaviy tadbirkorlikni kreditlash.

Bank 2003 yilda o'ziga tegishli va jalb etilgan mablag'lar hisobidan xususiy tadbirkorlik subyektlariga qariyb 70,8 mlrd. so'mlik kreditlar ajratdi. Bu esa, 8400 dan ziyod qo'shimcha ish joylari yaratish imkonini berdi.

Fermer xo'jaliklarini kreditlash

Iqtisodiyotning agrar sho'basini rivojlantirish hukumat dasturi doirasida Milliy bank maxsus davlat fondining jalb etilgan mablag'lari hisobidan fermer xo'jaliklarining paxta xom ashyosi va g'alla yetishtirish borasidagi xarajatlari uchun bevosita imtiyozli kreditlar bermoqda.

2003 yil mobaynida 1300dan ziyod fermer xo'jaligiga 1,6 mlrd. so'mlik imtiyozli kreditlar berildi.

Eng yaxshi biznes-loyiha

Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki boshqaruvchilari kengashining XII yillik yig'ilishi arafasida respublikamiz kichik korxonalari o'rtasida eng yaxshi biznes-loyiha uchun tanlov o'tkazildi.

Tanlovga taqdim etilgan 140 loyiha ichida Milliy bank taklif etgan "Nonash" MCHJ loyihasi eng yaxshi biznes-loyiha deb topildi.

AFIRATO 2003 mukofoti

Osiyo va Tinch Okeani mintaqasi taraqqiyot moliya muassasalari uyushmasining 2003 yil sentyabr oyida Ulan-Bator shahrida (Mug'uliston) bo'lib o'tgan 26-yillik yig'ilishida Milliy bankka "Kichik biznesni rivojlantirish va qo'llab-quvvatlash loyihasi" nominatsiyasida "AFIRATO-2003 mkuofoti" sovrini berildi.

Moliya muassasalari bilan hamkorlik

Milliy bankning oqilona konservatizm, bank ishining an'anaviy andozalari va eng yangi texnologiyalarga asoslangan natijakor faoliyati xalqaro darajada keng e'tirof etildi. Ishonchli va professional sherik sifatida obro' qozongan Bank haqli ravishda jahon moliya bozorlarida O'zbekistonning bosh moliya muassasasi vazifasini bajarmoqda.

Turli davrlarda turli bank mahsulotlari uchun Bank "Global Finance", "The Banker", "Euromoney" kabi nufuzli nashrlar, shuningdek Osiyo banklar uyushmasi, Tinch Okeani mintaqasi davlatlarini rivojlantirish moliya muassasalari uyushmasi singari va boshqa xalqaro moliya tashkilotlari tomonidan mamlakatning eng yaxshi kredit muassasasi deb topilgani ham shundan dalolat beradi.

Milliy bank ichki va xalqaro bank operatsiyalarining amalda barcha sohalarini qamrab oluvchi keng doiradagi faoliyat yuritayapti, xalqaro andozalar darajasida bank xizmatlari ko'rsatish imkonini beradigan zamonaviy bank texnologiyalarini rivojlantirayapti.

Keng qamrovli vakillik tarmog'i Bankka o'z operatsiyalari geografiyasini kengaytirib, Respublikamiz korxona va tashkilotlarining boshqa mamlakatlardagi sheriklar bilan hisob-kitoblarini uzluksiz amalga oshirish imkonini bermoqda. Hozirgi vaqtda 600dan ziyod yetakchi xalqaro banklar Milliy bank bilan vakillik munosabatlari o'rnatgan. Milliy bank xorijiy banklar bilan vakillik munosabatlarini yo'lga qo'yayotganda uch asosiy prinsipga tayanadi. Bular - vakil banklar ishonchliligi va barqarorligi; vakillik tarmog'i mijozlarning uzoq vaqtga mo'ljallangan amaliy manfaatlariga muvofiq bo'lishi; eng qisqa muddatlarda va eng kam xarajatlar bilan hisob-kitob qilish imkoniyati.

Vakillik nostro-hisobvaraqlari Milliy bank va uning mijozlarini hisob-kitob operatsiyalari bajarish uchun mamlakatlar hamda valyutalarning eng maqbul uyg'unligi bilan ta'minlaydi. Hisobvaraqlardagi oborotlar doimiy o'sib borayotgani xalqaro to'lovlarni o'tkazayotganda mijozlar Bankka bildirayotgan ishonchdan dalolat beradi.

Milliy bank O'zbekistondagi bank va moliya muassasalari bilan ham hamkorlikni faol rivojlantirayapti. Hozirgi kunda Bankda O'zbekistondagi 32ta vakil bankka xizmat ko'rsatilmoqda.

Hisob-kitob xizmatlari bilan bir qatorda Milliy bank xalqaro moliya muassasalari bilan birgalikda loyihalarni moliyalash (xorijiy banklar va xalqaro moliya muassasalarining kredit yo'nalishlarini takror moliyalash), savdoni moliyalash, depozit va konversiya operatsiyalari, qimmatli qog'ozlar bilan operatsiyalar, kadrlar tayyorlash (qo'shma seminarlar va trening dasturlari o'tkazish) kabi va boshqa hamkorlik sohalarini ham rivojlantirayapti.

Chakana bank

Omonat operatsiyalari

Aholining real pul daromadlari o'sishi iste'mol talabi ko'payishiga va chakana savdo oborotiga yordam berdi. Bank tizimiga ishonch ortishi tashkillashgan jamg'armalar o'sishini rag'batlantirdi. Bu omillar Bankning chakana biznesni rivojlantirishga bo'lgan qiziqishini uyg'otdi va chakana xizmatlar bozoriga qaratilgan strategiya yo'nalishlaridan birining to'g'riligini yana bir marta tasdiqladi.

Bank 2003 yilda mazkur bozorda faol ishlab, peshqadamlikni saqlab turdi.

Chakana mijozlar bilan ishlash istiqbolli strategik vazifadan Bankning joriy tijorat biznesiga aylanib, jalb etilgan butun resurs bazasining 20%ni ta'minladi.

Hozirgi vaqtda Milliy bank tomonidan jismoniy shaxslarga taklif etilayotgan mahsulotlar ro'yxati 70dan ziyod xizmat turlarini o'z ichiga oladi.

Hisobot yilida aholi omonatlari hajmi so'm ekvivalentida 80,2 mlrd. so'mga yetdi. Bu esa, respublika tijorat banklaridagi aholi depozitlari umumiy qoldig'ining 32,7%ni tashkil etadi.

Chakana mijozlar bilan ishlangan 5 yil (1998-2003 yillar) mobaynida milliy valyutadagi omonat hisobvaraqlarida to'plangan mablag'lar hajmi 0,1 mlrd. so'mdan 41,8 mlrd. so'mga yetdi.

Erkin konvertatsiyalangan valyutadagi mablag'larni jalb etish borasida Bank tomonidan olib borilgan ishlar natijasida EKVdagi mabag'lar qoldig'i yil davomida 9 mln. AQSh dollari hajmida ko'payib, 2004 yil 1 yanvardagi holatga ko'ra 39,2 mln. AQSh dollarini tashkil etdi.

Milliy va xorijiy valyutadagi hisobvaraqlari bor omonatchilar soni 1998-2000 yillar davomida deyarli 14 baravar, jumladan 2003 yilda 1,3 baravar ko'paydi va 2004 yil 1 yanvardagi holatga ko'ra deyarli 430 ming kishiga yetdi.

Bank jismoniy shaxslarga ko'rsatiladigan xizmatlar doirasini doimiy ravishda kengaytirmoqda. 2003 yilda Bank muassasalari mijozlardan kommunal to'lovlarni qabul qilish operatsiyalarini faol olib bordi. Ular hajmi 2002 yildagiga nisbatan 6 baravar ko'payib, qariyb 2,0 mlrd. so'mni tashkil etdi.

2003 yilda Bank jismoniy shaxslarga "O'zDEUavto" AJ avtomobillarini sotib olish uchun kreditlar bera boshladi. Natijada o'tgan yilda 6,6 mlrd.so'mlik shunday kreditlar berildi. Ayni paytda kredit berilayotganda ochiladigan "Niyat" garov depozitlariga deyarli 2,6 mlrd. so'm hajmidagi mablag'lar jalb etildi.

Milliy bank Respublika banklari orasida birinchi bo'lib o'z mijozlariga American Express yo'l cheklari bilan operatsiyalar bo'yicha xizmatlarni taklif eta boshladi. Milliy bank bilan "American Express" kompaniyasi o'rtasida tuzilgan bitimga muvofiq, 2003 yil oxirida Bank muassasalari orqali yo'l cheklarining yangi turi - saqlash uchun mo'ljallangan "American Express" cheklari tarqatila boshlandi.

2002 yildan e'tiboran Milliy bank "Western Union" tizimidan foydalanib, xalqaro pul jo'natmalari operatsiyalarini bajara boshladi. 2003 yil oxiriga kelib Milliy bankning bu tizimga ulangan muassasalari soni 40taga yetdi. Bank punktlari orqali xizmat ko'rsatilgan mijozlar soni 58 ming kishini tashkil etdi.

Plastik kartochkalar

Milliy bank eng zamonaviy texnologiyalardan dadil foydalanib, O'zbekistonda mazkur eng yangi xizmat turini joriy etishda chinakam kashshof va novator bo'ldi. So'm kartochkalari bo'yicha to'lovlar qabul qiladigan savdo-servis korxonalari tarmog'i kengayishi bu kartochkalar aholi orasida yanada ommalashuviga olib keldi.

Milliy bank kartochkalari mamlakatimizning 518ta savdo-servis korxonasida to'lov vositasi sifatida qabul qilinmoqda. Bu korxonalarda 559ta savdo terminali o'rnatilgan bo'lib, 2003 yilda ular bo'yicha oborotlar 2002 yilning shu davridagiga nisbatan deyarli 5,7 baravar ko'p bo'ldi. So'm kartochkalari bo'yicha operatsiyalar bajarish imkonini beradigan bankomatlar soni 100taga yaqinlashdi.

Milliy bank O'zbekistonning katta korxona va tashkilotlarida ish haqini so'm kartochkalari orqali berish loyihalarini joriy etish tashabbuskori bo'ldi. Bank tomonidan joriy etilgan ish haqi loyihalari umumiy miqdori 204taga yetdi. Shundan 56tasi 2003 yilda amalga oshirildi.

Hozirgi vaqtda Bank barcha chakana hisob-kitoblar naqdsiz to'lov turiga ommaviy ravishda o'tkazilishini ko'zda tutuvchi bir qancha mintaqaviy dasturlarni amalga oshirmoqda. Eng katta oltin qazib oluvchi korxona - Navoiy kon-metallurgiya kombinati joylashgan Navoiy viloyati bunga yaqqol misol bo'lishi mumkin.

O'tgan yili Milliy bank bo'limlari orqali kommunal xizmatlar uchun hisob-kitoblarda so'm plastik kartochkalar faol qabul qilina boshlandi.

Hozirgi vaqtda Respublikamizda 7 bankni o'z ichiga olgan elektron chakana hisob-kitoblar banklararo tizimi ishlamoqda. Bu tizimga Milliy bank, Xalq banki, Asakabank, O'zprivatbank, O'zuyjoyjamg'armabank, Paxtabank, Aloqabank kirgan. Shu banklar negizida 2004 yilda Chakana to'lovlar milliy tizimini yaratish rejalashtirilmoqda.

Milliy bank tashabbusiga ko'ra, 2003 yilning oktyabr oyidan boshlab O'zbekiston Banklar uyushmasi tomonidan har oyda so'm plastik kartochka egalariga xizmat ko'rsatuvchi savdo-servis korxonalari, bank muassasalari va bankomatlarning bildirgich-ro'yxati chiqarilmoqda. Bu ro'yxat barcha ishtirokchi banklarga jo'natilayapti, ular esa olingan axborotni o'z mijozlariga havola qilmoqdalar.

2003 yilning IV choragida yangi avlod so'm plastik kartochkalarini joriy etish ishlari boshlandi. Funksiyalari ko'proq va EMV spetsifikatsiyalariga mos keladigan bu kartochkalar Bankka ular asosidagi o'z chakana mahsulotlari ro'yxatini yangilash hamda turlarini ko'paytirish va shu tariqa O'zbekiston plastik kartochkalar bozoridagi mavqyeini mustahkamlash imkonini beradi.

2004 yil 1 yanvardagi holatga ko'ra, Bank 5 mingdan ziyod VISA Classic va VISA Electron xalqaro kartochkalarini chiqardi, shuningdek xorijiy banklar chiqargan kartochkalar egalariga savdo, kassa terminallari va imprinterlar orqali ham, bankomatlar tarmog'i orqali ham xizmatlar ko'rsatdi.

2003 yil may oyida Milliy bank Respublikada birinchi bo'lib o'z bankomatlarida VISA xalqaro kartochkalariga xizmat ko'rsatib, milliy valyutada naqd mablag' berish loyihasini amalga oshirdi.

Toshkent shahridagi barcha katta mehmonxonalarda va "Xalqaro hamkorlik markazi" biznes-markazida shunday xalqaro kartochkalar egalariga xizmat ko'rsatadigan 9ta bankomat o'rnatilgan.

2003 yilda Bank Mastercard kartochkalari bo'yicha naqd pul beradigan punktlar sonini ko'paytirdi, American Express kompaniyasi bilan tuzilgan shartnoma doirasida esa, mahalliy savdo-servis korxonalarini shu xalqaro kompaniya kartochkalari bo'yicha xizmat ko'rsatishga jalb etish ishlari davom ettirildi.

Investitsiya banki

Milliy bank mamlakatdagi eng katta investitsiya banki hisoblanadi. Uning rivojlangan infrastrukturasi O'zbekistondagi iqtisodiy islohotlarni faol qo'llab-quvvatlovchi moliya va sanoat sho'balarini rivojlantirishda yordam bermoqda. Bankning investitsiya faoliyati aviasozlik, to'qimachilik, oziq-ovqat sanoati, qurilish, agrobiznes, transport va sayyohlik, moliya sho'basi korxonalarini qamrab olgan.

Ishlab chiqarish, moliya-kredit, sug'urta, innovatsiya, ilmiy-tadqiqot muassasalari va boshqa tashkilotlar sarmoyalariga qo'yilmalarni o'z ichiga olgan investitsiya portfeli hisobot yilida 1,02 baravar kengayib, 15,8 mln. AQSh dollari va 7.535,8 mln. so'mni tashkil etdi.

2004 yil 1 yanvardagi holatga ko'ra Milliy bankning 25ta tashkiliy tuzilmaga investitsiyalari umumiy summasi 22.652.921 ming so'mni tashkil etdi. Shundan 15.810 ming AQSh dollari hajmidagisi xorijiy valyutada yo'naltirilgan investitsiyalar bo'lsa, 7.158.697 ming so'mligi milliy valyutadagi investitsiyalardir. Investitsiya qo'yilmalari bo'yicha limit hajmi 2004 yil 1 yanvarda 24.172.654 ming so'mni, investitsiyalar bo'yicha rezervlar 14.554 ming so'mni tashkil etdi. Shunday qilib, investitsiya qo'yilmalari bo'yicha bo'sh mablag'lar summasi 01.01.2004 yildagi holatga ko'ra 1.519.732 ming so'm bo'ldi.

Kapital qo'yilmalardan samarali foydalanishga qaratilgan hamda milliy iqtisodiyot manfaatlariga javob beradigan Milliy bank asosiy vazifalariga muvofiq, Bank investitsiya portfeli 2004 yil 1 yanvardagi holatga ko'ra, tarmoqlarga mansublik nuqtai nazaridan quyidagi tuzilishga ega bo'ldi:

Investitsiya siyosatini amalga oshirish doirasida Milliy bank "O'zbek Lizing Interneshnl A.J." AJ, "Qurilishlizing" LKning muassisi bo'ldi; sug'urta xizmatlari bozorini ("O'zbekinvest" EISMK, "O'zAIG" QK), moliya va bank bozorining turli segmentlarini ("O'zRVB" YOAJ, "O'zinvestloyiha" RIK, "ABN Amro MB O'zbekiston", "O'zDEUbank", "Aziya-Invest Bank" (Moskva) banklari) rivojlantirishda faol qatnashmoqda; kichik va o'rta biznesni rivojlantirishda yordamlashadigan tuzilmalar muassislari tarkibiga kirgan ("Madad" SA); iqtisodiyotning real sho'basiga mansub korxonalar sarmoyasiga ulush qo'shgan ("Chkalov nomidagi Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi" DAJ, "O'zmetkombinat" ASB).

Kichik va o'rta biznes subyektlarini moliyalash uchun lizingni rivojlantirish maqsadida Milliy bank YETTB, XMK va Meybank (Malayziya) bilan birgalikda "O'zbeklizing Interneshnl AJ" qo'shma lizing kompaniyasining hammuassisi bo'ldi. Bu kompaniya tashkil topgan vaqtidan buyon iqtisodiyotning turli tarmoqlarida umumiy qiymati 9,5 mln. AQSh dollari va 1.338,1 mln. so'mdan ko'proq bo'lgan 46 loyihani amalga oshirdi. Kompaniyaning lizing faoliyati natijasida 35ta kichik va o'rta biznes korxonasi import o'rnini bosadigan sanoat mahsuloti va xalq iste'moli mollari chiqara boshladi, Respublikamizning turli mintaqalarida yangi ish o'rinlari yaratildi.

Ko'pgina bank tahlilchilarining fikricha, O'zmilliybankning sho'ba banki - "Aziya-Invest Bank" Rossiya bank xizmatlari bozorida noyob maqomga va ish tajribasiga ega. "Aziya-Invest Bank" shunchaki moliya muassasasigina bo'lib qolmasdan, ayni paytda har ikki mamlakat tashqi iqtisodiy faoliyat ishtirokchilari uchun axborot-maslahat markazi vazifasini ham bajaradi.

O'zbek so'midagi hisob-kitoblar bo'yicha vakolatli bank hisoblanuvchi "Aziya-Invest Bank" faqat hisob-kitob xizmatlari bilan cheklanib qolmagan. Vakil banklar istalgan vaqtda yuridik masalalar hamda O'zbekiston pul va moliya bozorlaridagi joriy ahvol hamda tamoyillar to'g'risida malakali maslahatlar olishlari mumkin.

Paxta tolasi, avtomobilsozlik va aviasozlik, metallurgiya va kimyo sanoati, mashinasozlik mahsulotlarini yetkazib berish kabi sohalardagi Hukumatlararo va milliy dasturlarni amalga oshirishda faol qatnashib, Bank Rossiya bilan O'zbekistonning davlat tuzilmalari uchun ham, har ikki davlatning tijorat tashkilotlari uchun ham ishonchli sherik bo'lib qolgan.

Hozirgi vaqtda O'zmilliybankda O'zbekistondan Rossiya Federatsiyasiga tayyor mahsulot eksport qilinishini moliyalash uchun kredit yo'nalishi ochish masalasi muhokama qilinayapti. Bunda, jumladan quyidagi yo'nalishlar bo'yicha moliyalash ko'zda tutilgan:

	O'zDEUavto avtomobillarini yetkazib berish;
	qishloq xo'jaligi mahsulotlari;
	mashina-uskunalar;
	oziq-ovqat mahsulotlari.

O'zmilliybank "Aziya-Invest Bank"ni moliyaviy jihatdan qo'llab-quvvatlashi uning kredit faoliyatini qizg'inlashtirish imkonini beradi va shu asnoda keyinchalik O'zbekistondagi ishlab chiqaruvchilar mahsulot eksportini kengaytirishlarida yordamlashadi.

Milliy bank o'zining sho'ba korxonalariga yo'naltirgan investitsiyalar Bank umumiy investitsiya portfelining 13,9% yoki 3.148.715 ming so'mni tashkil etadi. Butun davr mobaynida sho'ba korxonalar to'lagan dividendlar umumiy summasi 774.184 ming so'mni, rentabellik esa 24,6%ni tashkil etdi.

Qizg'in investitsiya faoliyati yuritish natijasida O'zmilliybank olgan dividendlar umumiy summasi 2002 yildagiga (1.124 mlrd. so'm) nisbatan 2,7 baravar ko'payib, 2003 yil yakunlariga ko'ra 3,005 mlrd. so'mni tashkil etdi.

Shuningdek Bank qisqa muddatli savdo portfelini ham shakllantirmoqda:

Aksiyadorlik jamiyatlarining moliyaviy-xo'jalik faoliyatini yaxshilash, shuningdek korporativ boshqaruv prinsiplarini joriy etish maqsadida Bank aksiyador sifatida aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatida qizg'in qatnashmoqda.

2003 yilda mamlakat fond bozorini takomillashtirish chora-tadbirlari kompleksi amalga oshirilishi Iqtisodiy islohotlar hukumat dasturining yo'nalishlaridan biri bo'ldi. Keng doiradagi investorlarni, jumladan o'rta va kichik investorlarni qimmatli qog'ozlar bozoriga jalb etish maqsadida Bank qimmatli qog'ozlar bilan savdo qilish elektron tizimi - "Zamonaviy mulkdor" bank mahsulotini rivojlantirayapti. Mamlakatning barcha mintaqalarini qamrab olgan ushbu tizim aholi va kichik investorlarning pul mablag'lari fond bozoriga kirib kelishi va unda aylanishini ko'paytiradi. Bunda mablag' egalariga o'z pullarini yuqori daromadli va eng likvid qimmatli qog'ozlarga yo'naltirish orqali qo'shimcha daromad olish imkoni beriladi. Shunisi muhimki, bank mijozlari birjadan tashqari savdo elektron tizimi yordamida buyurtmanomalar qabul qilishga ixtisoslashgan punktlar tarmog'i orqali aksiyalar va boshqa qimmatli qog'ozlarni sotib olib, o'z pul mablag'larini ishga solishning zamonaviy shakllaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo'ldilar. Bank xizmatlarining bu yangi turi qimmatli qog'ozlarni erkin sotib olish va sotish, korxonalar aksiyalariga pul mablag'larini investitsiyalash masalalari yuzasidan maslahatlar olish, uyushgan fond bozoridagi qimmatli qog'ozlar narxlari to'g'risida zarur axborotga ega bo'lish imkonini beradi.

2003 yilda Milliy bank yangi turdagi bank xizmati - korporativ obligatsiyalar anderraytingini joriy etdi. Shu maqsadda "EL" OAJning 200 mln. so'mlik (Samarqand viloyati), "Demir" XKning 1.350 mln. so'mlik va "Qoxiz" QKning 200 mln. so'mlik korporativ obligatsiyalarini chiqarish va keyin anderrayting qilish loyihalari amalga oshirildi. Bankning anderrayting yo'nalishidagi debyuti O'zbekiston fond bozori ishtirokchilari tomonidan yuksak baholandi - 2003 yil yakunlariga ko'ra, Milliy bank eng yaxshi anderrayting kompaniyasi deb topildi.

2003 yilda Bank xizmatlarning yangi turini taqdim eta boshladi. Bu - moliyaviy maslahatlar berish, jumladan xususiylashtirish va restrukturizatsiyalash borasidagi maslahatlardir. Ushbu yo'nalish doirasida Davlat mulki qo'mitasi bilan hamkorlik to'g'risidagi bitim, Olmaliq kon-metallurgiya kombinatini xususiylashtirish yuzasidan moliyaviy maslahatlar berish to'g'risidagi bitim imzolandi.

Mijozlar va sheriklarni mahalliy hamda xorijiy bozorlar bo'yicha tafsiliy axborot bilan muntazam ravishda ta'minlab turish maqsadida 2003 yil fevral oyidan buyon Bank mutaxassislari fond va valyuta bozorlari, shuningdek strategik tovarlar bozorlari bo'yicha tafsiliy sharhlar tayyorlamoqda. Axborot-tafsiliy mahsulotlar muntazam asosda "Novosti Uzbekistana" haftanomasining "Rinochniye perspektivi" maxsus ruknida, O'zmilliybank vebsaytida, "Rinok sennix bumag" jurnalida, shuningdek ichki va tashqi obunachilarning individual obunasida e'lon qilinayapti.

Tashkiliy rivojlanish, xususiylashtirish va aksiyalashtirishga tayyorgarlik

O'zbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlariga muvofiq, Milliy bankni qayta tashkil etish (aksiyalashtirish) va xususiylashtirish tadbirlari amalga oshirilmoqda.

Milliy bankni 2004 yilda xususiylashtirish mo'ljallangan. Strategik investorni jalb etish uchun Hukumat xorijiy investorlar ishtirokida sotilishi kerak bo'lgan Bank sarmoyasi ulushini 40%dan 79%ga yetkazish to'g'risida qaror qabul qildi.

Respublika banklarini xususiylashtirish dasturi qanday amalga oshirilayotganligi hisobga olinib, 2003 yilda "Grafik" qayta ko'rib chiqildi va uning yangi tahriri tasdiqlandi.

Bankni aksiyalashtirish va xususiylashtirish tadbirlari grafigiga muvofiq, 2003 yilda Bankning investitsion jozibadorligini oshirish chora-tadbirlari kompleksi amalga oshirildi. Bu tadbirlar, birinchidan, bankning tashkiliy-huquqiy shaklini o'zgartirishga va ikkinchidan, Bank bajarayotgan funksiyalarni maqbullashtirish bilan bir qatorda uni institutsional rivojlantirishga qaratilgan.

1. Qayta tashkil etish (aksiyalashtirish). Bankni xususiylashtirishdan oldingi asosiy bosqichlardan biri uni aksiyalashtirish va aksiyalar chiqarishdir. Shu maqsadda Grafikda Bankni qayta tashkil etish to'g'risidagi Vazirlar Mahkamasi qarorini hamda uning ilovalarini, jumladan Bankning yangi ustavini kelishish va tasdiqlashga kiritish ishlari ko'zda tutilgan. Bankning yangi ustavi loyihasi uning xalqaro auditori - "Ernst va Yang" kompaniyasi ishtirokida ishlab chiqildi. U korporativ boshqaruvning asosiy xalqaro prinsiplariga mos keladi.

2. Restrukturizatsiyalash. Bank 2001 yilda Doyche Bank tomonidan o'tkazilgan diagnostika asosida tashkiliy restrukturizatsiyalash tadbirlarini amalga oshirmoqda. Diagnostika bank faoliyatining 12 yo'nalishini qamragan bo'lib, olingan tavsiyalar hozirgi vaqtda Bank mutaxassislari tomonidan joriy etilayapti. O'tkazilayotgan restrukturizatsiyalash hamda xususiylashtirishga tayyorgarlik doirasida xalqaro auditorning tavsiyalariga ko'ra, Bank kredit portfeli bo'yicha ehtimoliy zararlar o'rnini qoplash uchun oshirilgan hajmdagi rezervlarni shakllantirmoqda. Xususiylashtirishdan oldingi bu tadbirlar iqtisodiyotni erkinlashtirish davrida bank balansini sog'lomlashtirishga qaratilgan. Bunda avvalga yillarning taqsimlanmagan foydasi rezerv shakllantirish manbai bo'lib xizmat qiladi.

2003 yil mobaynida Milliy bank xalqaro moliya muassasalari, yirik tijorat banklari bilan ikki tomonlama hamkorlikka doir turli masalalar yuzasidan, xususan Bankni xususiylashtirishda qatnashish imkoniyati to'g'risida muzokaralar olib bordi. Unda Xalqaro moliya korporatsiyasi Bankni xususiylashtirish jarayonida qatnashish istagini bildirdi.

Tashkiliy tuzilishni rivojlantirish

Kreditlash bozorlaridagi raqobat keskinlashuvi Bankdan chaqqonlik va puxta boshqaruvni talab qiladi. Bu zaruratni aniq anglash Bankni boshqarish tizimida amalga oshirilgan ko'pgina tashkiliy o'zgartishlar uchun asos bo'ldi. Bank o'z tashkiliy tuzilishi jihatidan rivojlanish va samaradorlik uchun to'la-to'kis javobgar bo'lgan 4ta mustaqil biznes-guruhga bo'linishi oxirgi shunday qaror bo'ldi.

Korporativ bank, chakana bank, investitsion bank departamentlari va Bank rivojlanishini boshqarish guruhi tashkil etildi. Bunday restrukturizatsiyalashdan ko'zlangan maqsad biznesni boshqarish ichki tizimini maqbullashtirishgina emas, balki avvalo, bank tizimining bosh bo'g'ini - mijoz ehtiyojlarini qondirish hamda bankning barcha tizimlari faoliyatidagi tijorat yo'nalishini kuchaytirish, har bir tarkibiy bo'linmaning tijorat natijalariga bog'liqligini oshirishdan iboratdir.

Har bir tuzilma ishi samaradorligi, har bir mahsulot o'z pirovard maqsadiga ega bo'lishi lozim. U ham bo'lsa - iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqlik va samaradorlikdir. Tashkiliy tuzilishni muvoziy tarzda maqbullashtirish hamda Bank xodimlari sonini qisqartirish ushbu jarayonning davomi bo'ladi.

Navbatdagi bosqich - bo'lim va filiallarni restrukturizatsiyalash. Bank bo'lim va filiallari (jami 99ta) Bank tashkiliy tuzilishining muhim qismidir. Ular mijozlar bazasi kengayishi va o'sishini, Bankning amalda barcha mahsulotlari Respublikaning istalgan mintaqasidagi mijozlarga yetkazilishini ta'minlaydi. Bo'lim va filiallar asosiy tuzilmalar bo'lib, Bank mahsulotlari ular uchun ishlab chiqiladi va ular orqali sotiladi.

Bank texnologiyalarini rivojlantirish

O'zmilliybankda yuqori darajadagi axborot tizimlari oldiga qo'yiladigan barcha zamonaviy xalqaro talablar va andozalarga javob beruvchi rivojlangan axborot infrastrukturasi yaratilgan. Avtomatlashtirilgan bank tizimi moliyaviy resurslarni kerakli sohalarda jamlab, bank resurslarini boshqarish, Bankning barcha bo'linmalarini operativ tarzda idora qilish imkonini beradi.

Jahonda axborot texnologiyalari rivojlanishi tamoyillarini hisobga olib, Bank mutaxassislari undagi axborot tizimlarini takomillashtirish bilan bog'liq yangi loyihalarni amalga oshirayaptilar. Ularga, avvalo, Bankda yangi avlod mahsuloti bo'lgan "Globus" avtomatlashtirilgan bank tizimini joriy etish loyihasi kiradi. Shuni ta'kidlash lozimki, "Globus" tizimi keyingi ikki yil mobaynida integratsiyalangan bank tizimlari bozoridagi eng xaridorgir tizim hisoblanadi va u Bank tomonidan ochiq xalqaro tender jarayonida tanlangan.

U bir qancha prinsipial yangi imkoniyatlarga ega:

	mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish;
	bozor xatarlarini boshqarish;
	kredit xatarlarini boshqarish;
	ekran shakllarini loyihalash;
	ma'lumotlar bazasi moslashuvchanligi;
	xavfsizlikni boshqarish.

Milliy bank xalqaro darajada tan olingan "Globus" zamonaviy tizimi joriy etilishini o'zining kelgusidagi rivojlanishiga yo'naltirilgan investitsiya, shuningdek jahon bank hamjamiyatiga yanada chuqurroq qo'shilib borish imkoniyati, deb hisoblamoqda.

Hozirgi vaqtda Toshkent shahridagi 6ta eng katta bo'lim "Globus" ABTda ishlashga o'tkazildi. Bu 6 bo'lim Bank balansining 80%ni qoplaydi. Toshkent shahrida joylashgan boshqa filiallarni, shuningdek viloyat bo'lim va filiallarini ham "Globus" tizimiga tayyorlash va ulash ishlari olib borilayapti.

Bank xodimlari

Malakali kadrlarga investitsiyalar uzoq muddatli muvaffaqiyat asosini tashkil etishini tushunib, Milliy bank professionallar komandasini shakllantirayapti, ular malakasini, ishga qiziqishini, ijtimoiy himoyalanishini hamda korporativ qadriyatlarga sodiqligini oshirish to'g'ris